Ekonomide bazı göstergeler vardır; ilk bakışta olumlu görünür ama ayrıntısına indiğinizde aynı tabloyu görmezsiniz. Güven endekslerindeki yükseliş de böyle bir gösterge. Rakamlar bir tarafta toparlanmaya işaret ederken, üretimden borçlanmaya kadar uzanan başka göstergeler ekonominin henüz rahat bir döneme girmediğini anlatıyor.

Kasım ayında tüketici güven endeksi 86,8’e yükseldi. Bir önceki ay 84,8 olan endeksteki yüzde 2,4’lük artış, tüketicinin geleceğe ilişkin beklentilerinde sınırlı da olsa bir iyileşmeye işaret ediyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var. Endeksin 100’ün altında bulunması, tüketici güveninde kötümserliğin sürdüğünü gösteriyor. Yani bir yükseliş var ama bu yükselişi ekonomide genel bir iyimserliğin başladığı şeklinde okumak için henüz erken.

Çünkü vatandaşın beklentisi kadar üreticinin ne düşündüğü de önemli. Ekonomide güvenin kalıcı hale gelmesi, yalnızca tüketicinin geleceğe daha olumlu bakmasıyla mümkün değil. Fabrikaların üretim planlarını genişletmesi, işletmelerin yeni yatırım kararları alması ve istihdam konusunda daha rahat hareket edebilmesi gerekiyor.

ÜRETİM TARAFINDA TEMKİNLİ BEKLEYİŞ

Kapasite kullanım oranları ve reel kesim güven endeksi, ekonominin üretim tarafındaki görünümü anlamak açısından önemli veriler. Kasım ayında mevsimsel etkilerden arındırılmış kapasite kullanım oranı yüzde 74,1, arındırılmamış oran ise yüzde 74,4 olarak gerçekleşti. Reel kesim güven endeksi mevsimsel etkilerden arındırılmış olarak 101,3’e yükselirken, arındırılmamış endeks 99,2’ye geriledi.

Bu rakamlar üretimin durduğu ya da işletmelerin faaliyetlerini tamamen yavaşlattığı anlamına gelmiyor. Ancak üreticinin önünü görmekte zorlandığı, kapasitesini artırma konusunda temkinli davrandığı bir döneme işaret ediyor.

İşletmeler açısından mesele yalnızca sipariş almak değil. Finansmana erişim maliyeti, iç talebin seyri, işçilik ve enerji giderleri, vergi yükü ve geleceğe ilişkin belirsizlikler de yatırım kararlarını doğrudan etkiliyor. Bir işletme bugün üretimini artırmayı düşünürken yarının maliyetini hesaplamak zorunda. Bu nedenle güven endekslerindeki yükselişin üretime, yatırıma ve istihdama yansıması gerekiyor.

DÖVİZ MEVDUATLARINDA DİKKAT ÇEKEN ARTIŞ

Bankacılık verilerinde dikkat çeken başlıklardan biri de döviz mevduatları. 13 Kasım haftasında döviz mevduatları 5,2 milyar dolar arttı. Bu artış, temmuz ayından bu yana kaydedilen en yüksek haftalık yükseliş oldu. Eylül ayının ortasından bu yana döviz mevduatlarındaki toplam artış ise 12,2 milyar dolara ulaştı.

Bu veriyi değerlendirirken mevduatın kimler tarafından artırıldığına da bakmak gerekiyor. Artışın önemli bölümünde şirketlerin döviz mevduatlarının etkisi bulunuyor. Bireysel yatırımcıların döviz hesaplarında ise aynı dönemde benzer bir yükseliş görülmüyor. Dolayısıyla rakamları doğrudan vatandaşın yeniden dövize yöneldiği şeklinde yorumlamak doğru olmaz.

Bununla birlikte döviz mevduatındaki artış, tasarruf sahiplerinin kur beklentilerini ve şirketlerin döviz pozisyonlarını yönetme tercihlerini izlemek açısından önemli. Enflasyonla mücadelede güvenin güçlenmesi kadar, Türk lirasında kalmanın öngörülebilir ve cazip hale gelmesi de belirleyici olacak.

DIŞ BORÇTA VADE TAKİBİ ÖNEM KAZANIYOR

Türkiye ekonomisinin dış finansman ihtiyacı da yakından izlenmesi gereken başlıklardan biri. Eylül 2026 itibarıyla kısa vadeli dış borç, orijinal vadesine göre 173,1 milyar dolar seviyesinde bulunuyor. Önümüzdeki 12 ay içinde ödenmesi gereken borçları gösteren kalan vadeye göre kısa vadeli dış borç ise 240,2 milyar dolara ulaşıyor.

İki rakam arasındaki fark önemli. Çünkü dış borcun yalnızca ilk sözleşmedeki vadesine bakmak, önümüzdeki bir yıl içinde karşılanması gereken toplam finansman ihtiyacını tam olarak göstermiyor. Vadesi bir yıldan uzun olsa da önümüzdeki 12 ayda ödenecek borçlar da hesaba katıldığında, Türkiye’nin dış finansman ihtiyacının boyutu daha net ortaya çıkıyor.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in cari açık ve dış borç göstergelerine ilişkin değerlendirmeleri de bu açıdan dikkat çekici. Şimşek, cari açığın milli gelire oranının 2026 yılında yüzde 2’nin biraz üzerinde kalmasının beklendiğini belirtiyor. Brüt dış borç stokunun milli gelire oranı üçüncü çeyrekte yüzde 31,1 olarak gerçekleşirken, yıllık brüt dış finansman ihtiyacının milli gelire oranı yüzde 16,1 düzeyinde bulunuyor.

Bu oranlar, dış finansman ihtiyacının yönetilebilirliği açısından önemli göstergeler. Ancak küresel finansman koşullarının sıkılaştığı, uluslararası piyasalarda borçlanma maliyetlerinin önem kazandığı bir dönemde, dış kaynak ihtiyacının hangi koşullarda karşılanacağı da en az borcun miktarı kadar önemli.

RİSK PRİMİNDE YENİDEN 250 BAZ PUAN EŞİĞİ

Türkiye’nin risk primindeki hareket de dış finansman koşullarına ilişkin beklentileri yansıtıyor. Bir süredir gerileyen CDS göstergesinin yeniden 250 baz puanın üzerine çıkması, piyasalarda Türkiye’ye ilişkin risk algısının yakından takip edildiğini gösteriyor.

CDS tek başına ekonominin bütününü anlatmaz. Ancak yabancı yatırımcıların bir ülkenin borcunu geri ödeme riskine karşı talep ettiği sigorta maliyetini gösterdiği için önemlidir. Risk primindeki yükseliş, dış borçlanma maliyetlerini ve yatırım kararlarını etkileyebilir.

Türkiye’nin önünde yalnızca enflasyonu düşürmek değil, bu sürecin kalıcı olduğuna piyasaları ikna etmek gibi bir hedef de bulunuyor. Bunun yolu da öngörülebilir ekonomi politikalarından, mali disiplinin korunmasından ve üretim kapasitesinin güçlendirilmesinden geçiyor.

7,1 TRİLYON LİRAYI AŞAN BİREYSEL BORÇ YÜKÜ

Ekonominin bir başka önemli başlığı ise vatandaşın borçluluğu. Kredi kartları ve tüketici kredilerindeki büyüklük, hane halkının günlük yaşamını sürdürebilmek için finansmana ne ölçüde ihtiyaç duyduğunu ortaya koyuyor.

BDDK verilerine göre bireysel kredi kartı bakiyesi 3 trilyon 537 milyar 672 milyon liraya ulaşmış durumda. Tüketici kredileriyle birlikte değerlendirildiğinde toplam tutar 7 trilyon 131 milyar lirayı aşıyor.

Yalnızca 13 Kasım haftasında kredi kartı bakiyesindeki artış 70 milyar 678 milyon lira oldu. Kredi kartları ve tüketici kredilerindeki toplam haftalık yükseliş ise 105 milyar 613 milyon liraya ulaştı.

Bu rakamlar, kredi kartının artık yalnızca alışverişte kullanılan bir ödeme aracı olmaktan çıktığını gösteriyor. Pek çok hane için kredi kartı, ay sonunu getirebilmenin ve temel harcamaları karşılayabilmenin bir parçası haline gelmiş durumda.

Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi verileri de borçluluğun başka bir boyutunu ortaya koyuyor. Eylül 2026 itibarıyla 190 bin 399 kişi kredi kartı borcu, 153 bin 292 kişi ise bireysel kredi borcu nedeniyle yasal takibe konu oldu. Her iki kategoride de geçen yılın aynı dönemine göre artış bulunuyor. Bu rakamları toplarken aynı kişinin iki ayrı borç türü nedeniyle her iki grupta da yer alabileceğini unutmamak gerekiyor.

Bankacılık sektöründe takipteki alacakların 1 trilyon liranın üzerine çıkması da borç ödeme güçlüğünün yalnızca bireysel bir sorun olmadığını gösteriyor. Borçların büyümesi, ödeme güçlüğüne düşen kişi sayısının artması ve finansman maliyetlerinin yüksekliği, ekonomik dengeler açısından birlikte değerlendirilmesi gereken bir tablo oluşturuyor.

KREDİ KARTI BORÇLARINA 60 AYA VARAN YAPILANDIRMA GÜNDEMDE

Borç yükünün büyümesiyle birlikte kredi kartı ve bireysel kredi borçlarının yeniden yapılandırılması konusu da gündeme geldi.

Sabah Gazetesi yazarı Dilek Güngör, 20 Kasım tarihli “Bireysel kredilere yapılandırma geliyor” başlıklı yazısında, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun ödenemeyen kredi kartı ve bireysel kredi borçlarına yönelik yeni bir yapılandırma üzerinde çalıştığını aktardı. Haberde, borçların 48 ila 60 aya kadar taksitlendirilmesinin değerlendirildiği, önceki uygulamaya kıyasla daha düşük bir faiz oranının da gündeme gelebileceği belirtiliyor.

Burada altını çizmek gerekiyor: Henüz kesinleşmiş bir karar ya da açıklanmış bir faiz oranı yok. Çalışmanın kapsamı, hangi borçları içereceği ve başvuru şartlarının ne olacağı BDDK’nın yapacağı resmi açıklamayla netleşecek.

Daha önce uygulanan yapılandırma düzenlemesinde aylık faiz oranı yüzde 3,11 olarak belirlenmiş ve azami vade 48 ayla sınırlandırılmıştı. Yeni çalışmada daha uzun vade ve daha düşük maliyet seçeneğinin değerlendirilmesi, ödeme güçlüğü yaşayan vatandaşlar açısından önemli bir gelişme olabilir.

Ancak yapılandırmanın amacı borcu yalnızca ileri bir tarihe taşımak olmamalı. Vatandaşın gelirine uygun, gerçekten ödenebilir bir takvim oluşturulması gerekiyor. Aksi halde borç bugünün sorununu çözmeden yarının daha büyük yüküne dönüşebilir. Bankacılık sistemi açısından da tahsilatın sürdürülebilir hale gelmesi, sorunlu alacakların kontrol altında tutulması bakımından önem taşıyor.

GSS BORÇLARINDA SİLİNME DÜZENLEMESİ

Borçlarla ilgili gündemdeki bir diğer düzenleme Genel Sağlık Sigortası prim borçlarını ilgilendiriyor. TBMM komisyonundan geçen torba yasa teklifinde, 1 Ocak 2017 tarihinden önceye ait ödenmemiş GSS prim borçlarının tahsilinden vazgeçilmesi öngörülüyor.

Düzenlemenin yaklaşık 2,2 milyon kişiyi kapsaması ve 5 milyar 627 milyon liralık alacağın silinmesi bekleniyor. Ancak komisyon aşamasından geçen teklifin yasalaşması için TBMM Genel Kurulu’nda kabul edilmesi ve Resmi Gazete’de yayımlanması gerekiyor.

Bu düzenleme, uzun süredir birikmiş prim borçları nedeniyle sağlık hizmetlerine erişim ve ödeme güçlüğü yaşayan vatandaşlar açısından önemli. Borç yükünün azaltılması kadar, yeni borçların oluşmasını önleyecek kalıcı bir sistemin kurulması da gerekiyor.

İŞ DÜNYASININ GÖZÜ VERGİ BORÇLARINDA

Vatandaşın kredi kartı ve bireysel kredi borçlarına yönelik yeni bir yapılandırma beklentisi oluşurken, benzer bir beklenti reel sektörde de kendini gösteriyor. Özellikle nakit akışında zorlanan, finansman maliyetleri nedeniyle işletme sermayesi daralan şirketler vergi borçları konusunda da yeni bir düzenleme bekliyor.

Burada henüz açıklanmış genel bir vergi borcu yapılandırması bulunmuyor. Ancak işletmelerin gündeminde böyle bir beklentinin olduğu açık. Kredi maliyetlerinin yüksekliği, tahsilat sürelerinin uzaması ve iç talepteki dalgalanma, şirketlerin ödeme takvimlerini zorlayabiliyor.

Vergi borçlarının yapılandırılması, işletmelere nefes aldırabilecek bir imkan olarak görülse de bu tür düzenlemelerin sürekli hale gelmesi başka bir sorunu beraberinde getiriyor. Vergisini zamanında ödeyen işletmeler açısından adalet duygusunun korunması gerekiyor. Bu nedenle olası bir düzenlemenin hem kamu gelirlerini gözeten hem de üretimi, istihdamı ve işletmelerin devamlılığını destekleyen dengeli bir çerçevede hazırlanması önemli.

Ekonomide borç meselesi artık yalnızca hane halkının ya da yalnızca şirketlerin sorunu değil. Vatandaşın kredi kartı borcu, işletmenin vergi yükümlülüğü ve kamunun gelir ihtiyacı aynı ekonomik tablonun parçaları. Bu alanlarda atılacak adımların birbirinden kopuk değil, bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerekiyor.

ALTINDAKİ GERİLEME YATIRIMCIYI YENİDEN DÜŞÜNDÜRÜYOR

Küresel piyasalarda son dönemin dikkat çeken başlıklarından biri de altın fiyatlarındaki sert geri çekilme. Güvenli liman olarak görülen altındaki düşüşte doların güçlenmesi, tahvil getirilerindeki hareket ve ABD Merkez Bankası’nın faiz politikasına ilişkin beklentiler etkili oluyor.

Altın fiyatları yalnızca jeopolitik gelişmelerle hareket etmiyor. Faiz getirisi olmayan bir yatırım aracı olduğu için, faiz beklentilerindeki değişim altının cazibesini doğrudan etkiliyor. Doların güçlenmesi de uluslararası piyasalarda altın üzerinde baskı oluşturabiliyor.

Bu nedenle altındaki düşüşü tek başına kalıcı bir yön değişikliği olarak değerlendirmek doğru değil. Yatırımcıların küresel faiz beklentilerini, doların seyrini ve jeopolitik gelişmeleri birlikte izlemesi gerekiyor. Özellikle hızlı yükselişlerin ardından gelen sert geri çekilmeler, kısa vadeli kararların riskini artırıyor.

Tasarruf sahipleri açısından bugün en önemli konu, bütün birikimi tek bir yatırım aracına yönlendirmemek. Kısa vadede ihtiyaç duyulacak parayla uzun vadeli birikimin aynı şekilde değerlendirilmesi doğru değil. Her yatırımcının risk taşıma kapasitesi, vade beklentisi ve nakit ihtiyacı farklı.

Ekonominin genel görünümünde de benzer bir denge arayışı var. Tüketici güveninde sınırlı bir iyileşme görülüyor ancak üretim tarafında temkinli bekleyiş sürüyor. Döviz mevduatları artıyor, dış finansman ihtiyacı yakından izleniyor, risk primi yeniden yükseliyor. Diğer tarafta vatandaşın ve işletmelerin borç yükü, ekonomi yönetiminin önündeki önemli başlıklardan biri olmaya devam ediyor.

Bütün bu göstergeler bize tek bir şeyi söylüyor: Ekonomide kalıcı iyileşme, yalnızca finansal göstergelerdeki değişimle sağlanamaz. Güvenin üretime, üretimin istihdama, istihdamın da vatandaşın gelirine yansıması gerekiyor. Borçların yönetilebilir hale gelmesi, işletmelerin önünü görebilmesi ve tasarruf sahibinin Türk lirasına güven duyması bu sürecin birbirini tamamlayan parçaları.

Ekonomideki asıl mesele, rakamların yönünden çok bu yön değişikliğinin toplumun günlük hayatında ne zaman ve nasıl hissedileceği. Çünkü ekonomik programların başarısı, açıklanan veriler kadar vatandaşın cebinde, işletmenin üretim bandında ve yatırımcının kararında karşılık bulduğu ölçüde anlam kazanıyor.