Geçtiğimiz günlerde İstanbul’da yaşanan su baskınları ve sel manzaraları, tabiat karşısında insanın ve şehirlerin ne denli kırılgan olduğunu hepimize bir kez daha acı bir şekilde hatırlattı. Afet anlarında hafıza tazelenir; gözler geçmişe çevrilir.
Eskişehir…
Selle imtihanı bol, acıları epeyce fazla şehir.
Bugün bakmayın kıyısında gondolların yüzdüğü, köprüleriyle kente zarafet katan o sular, tarihin kırılma anlarında Eskişehir’in en çetin imtihanı olmuştu. Arşiv belgeleri gösteriyor ki bu şehir; Osmanlı’nın son döneminde de, İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesinde de, çok partili hayata adım atılan 1950’lerin eşiğinde de suyla boğuşmuş, yıkılmış ama her defasında küllerinden veya çamurundan yeniden doğmuştur.
Gelin, devletin zirvesinden köylünün harmanına kadar uzanan o afet kronolojisine resmî vesikalarla bakalım.
1911: Yağmur, Sel ve Çobanların Dramı
İlk durağımız 1911 yılı. Hüdavendigâr Vilayeti’nden Dahiliye Nezareti’ne çekilen resmî yazıda, Eskişehir kazasına bağlı köylerde aniden bastıran sağanak ve selin bilançosu yer alıyor.
Belge, afetin boyutunu çok somut rakamlarla anlatıyor: Köylerde 2.360 dönüm arpa ve buğday mahsulü sular altında kalıp çürümüş; İki Kuyu [İkizkuyu] karyesinde çobanların yanında bulunan koyun ve keçiler sele kapılmış, 2 çoban ise akıntıya kapılarak kaybolmuş. Çevre köylerde kovanlar, samanlıklar ve tarlalar balçığa gömülmüş. Cihan Harbi’nin hemen arifesinde köylünün rızkı sel sularıyla akıp gitmiş maalesef. Ama devlet milletini açıkta bırakmamış ve yardım elini uzatmış.
1942: Savaş Yıllarında İsmetpaşa Köyüne Devlet Şefkati
Yıl 1942. Dünya İkinci Cihan Harbi ile yanıp kavrulurken Türkiye tarafsız kalmaya ve kıtlıkla mücadele etmeye çalışıyor. Eskişehir Merkez Kazası’na bağlı İsmetpaşa Nahiyesi’nde yağan şiddetli dolu ve fırtına, köylülerin samanlıklarını yerle bir ediyor.
Çatısız, samansız kalan köylünün feryadına Ankara sessiz kalmıyor. Başbakan Şükrü Saracoğlu ve bakanların imzasıyla, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün onayladığı 25 Ağustos 1942 tarihli kararnamede; Nuri Koyunlu ve dört vatandaşın yıkılan samanlıklarını yeniden inşa edebilmeleri için civar ormanlardan parasız olarak toplam 25 metreküp kerestelik ağaç verilmesi karara bağlanıyor. Devlet, en dar gününde köylüsünün damını örtmek için ormanını bedelsiz açıyor.
5 Mart 1950: Eskişehir’in "Kara Günü" ve Valiye Takdirname
Takvimler 5 Mart 1950’yi gösterdiğinde Eskişehir, tarihinin en büyük felaketlerinden birini yaşıyor. Karların erimesi ve şiddetli sağanakla birlikte Porsuk Çayı taşıyor. Bugünkü Haller Gençlik Merkezi civarı başta olmak üzere kent merkezi adeta göle döndü; kerpiç evler kâğıt gibi eriyor. Bugünkü Bahçelievler viran oluyor. 50 bin insan bir gecede evsiz kalıyor, 6 vatandaşımız hayatını kaybediyor.
Bu büyük yıkım karşısında devlet çarkları hemen işlemiş gözüküyor. Başbakan Şemsettin Günaltay başkanlığındaki hükümet, 23 Mart 1950 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile felaket karşısında aldığı geniş tedbirler ve sağlık-sosyal yardım hizmetlerindeki gayretinden ötürü Eskişehir Valisi Ahmet Kınık’ı takdirname ile taltif etmiş. O dönemin çalışmalarına tekrar döneceğim.
1950: Pakistan’dan Uzanan Kardeşlik Eli ve 400 Tonluk Bilmece
1950 selinin yaraları sarılmaya çalışılırken Eskişehir’in imdadına binlerce kilometre öteden kardeş ülke Pakistan yetişiyor. Pakistan Hükümeti, selzede Eskişehir halkı için buğday bağışladığını ilan ediyor. Buğdaylar Çoruh Vapuru’na yüklenerek yola çıkarılmış.
Fakat burada ilginç ve titiz bir bürokratik hadise yaşanıyor: Dışişleri Bakanlığı’nın 11 Mayıs 1950 tarihli resmî yazışmasına göre, kamuoyuna ilk etapta "400 ton" olarak duyurulan yardımın, gemiye yüklenirken 367 ton çıktığı görülünce Karaçi Büyükelçiliğimizden resmî izahat istenmiş. Pakistan makamları durumu şöyle açıklıyor: Yardım yerel ölçü birimiyle "10.000 Maund" olarak yapılmıştır; 1 Maund 37,327 kilo ettiği için toplam 373,27 metrik ton veya 367 "long ton" ediyor. Rakamlar arasındaki fark yerel ölçü biriminden kaynaklanmış ama gelen yüzlerce ton buğday, açlık tehlikesi yaşayan Eskişehir halkı için gerçek bir can suyu oluyor. Bir kez daha "Teşekkürler Pakistan."
1950-1955: Yıkıntıların Üzerinde Yeni Bir Şehir (Afet Evleri, Karakol ve Okul)
Sel sonrasında kentin yeniden imarı Demokrat Parti iktidarına devroluyor. Cumhurbaşkanı Celâl Bayar ve Başbakan Adnan Menderes imzalı Bakanlar Kurulu kararları, afetin izlerinin nasıl silindiğini adım adım belgeliyor:
-
29 Ağustos 1950 (Afet Evleri Kararı): Sel baskınında evleri yıkılan mülk sahipleri ve kiracılar için 5663 sayılı kanun kapsamında Bayındırlık Bakanlığı tarafından yeni afet konutları yapılması ve toplanan bağışlardan payları düşüldükten sonra kalan maliyetin uzun vadeli taksitlerle afetzedelere devredilmesi kararlaştırılmış.
-
30 Kasım 1951 (Asayiş Tedbiri): Yeni kurulan bu afet evleri mahallesine Kızılay’a devredilen ek afet ödeneğinden 22.155 lira ayrılarak bir polis karakolu binası inşa edilmiş.
-
23 Mart 1955 (Eğitim Hamlesi): Selzedeler için inşa edilen o yeni yerleşim bölgesine, yine Kızılay’ın sel tahsisatından 50.000 lira aktarılarak bir okul yapılması karara bağlanmış.
Bugün sokaklarından geçtiğimiz Bağlar, Bahçelievler, Güllük, Hoşnudiye ve pek çok mahalleye; aslında 1950 selinde evsiz kalan 50 bin vatandaşın yaralarını sarmak için kurulan birer hafıza mekânı diyebiliriz sanırım.
Felaketten Gerdanlığa: Porsuk’un Çeyrek Asırlık Dönüşümü
Yaşanan tüm bu acı tecrübeler, Eskişehir için Porsuk Çayı’nın dizginlenmesini bir tercih değil, hayati bir beka meselesi haline getirdi. 1950 felaketinin ardından 1958’de işletmeye açılan ilk baraj ve sonrasında inşa edilen Porsuk II Barajı ile taşkın riski önemli ölçüde kontrol altına alınsa da nehir, uzun yıllar kirlilik ve ihmalin pençesinde kaldı. Asıl kırılma noktası ise 1999 yılında başlatılan kapsamlı kentsel dönüşüm ve ıslah hamlesiyle yaşandı; DSİ iş birliği ve uluslararası finansmanla nehir yatağı temizlenip genişletildi, atık suların nehre karışması engellendi ve kıyı şeridi tahkim edildi. Böylece Cumhuriyet tarihi boyunca şehri boğan, kerpiç evleri yerle bir edip on binleri çadırlara mahkûm eden hırçın Porsuk; çeyrek asırlık planlı bir vizyon sayesinde Eskişehir’in en büyük korkusu olmaktan çıkıp kentin Avrupaî çehresini simgeleyen canlı bir gerdanlığa dönüştü. Bu sebeple tüm devlet kurumlarına ve dönemin Büyükşehir Belediye Başkanı Prof. Dr. Yılmaz Büyükerşen’e teşekkür etmek lazım. Devamında da su hafızamıza katkı sağlayan, iklim değişikliği tehlikesine karşı ve yaşanabilecek susuzluk sorununa dikkat çekmek için Uluslararası Porsuk Nehir Festivali’ni düzenleyen Büyükşehir Belediye Başkanı Ayşe Ünlüce’ye teşekkür etmek gerekiyor.
Meraklısına: Belgelerin Transkripsiyonu ve Orijinal Metinleri
1. Belge: 1911 Yılı Sel Hasarı Raporu (Osmanlıca)
Hüdavendigâr Vilâyeti Mektûbî Kalemi
Numro: Umumî: 4782, Husûsî: 444
Hulâsa: Yağmurlardan vukû‘a gelen hasârata dâir.
Huzûr-ı Âlî-i Cenâb-ı Nezâret-penâhîye
Devletlü Efendim Hazretleri,
Birkaç günden beri nüzûl eden şiddetli yağmurlardan mahsûlât-ı mevsimiyye ile Eskişehir kazâsının mutazarrır olduğunu hâvî kurâ-yı mezkûrenin iki bin üç yüz altmış dönüm mikdârı arpa ve buğday mahsûlâtı dûçâr-ı hasâr olduğu ve karye-i mezkûreden İki Kuyu karyesinde vâki‘ İki Kuyu nâm mevkide vâki‘ iki bine karîb koyun ve keçi vesâire çobanların yanında gâib olarak sürü ve koyunlarını vâcibü't-taharri bulunduğu ve mezkûr nehirden kenâra taşup eden nefesin ve def‘aten vukû‘ bulan tufân-ı mezkûreden dolayı kurâ-yı mezkûrede üç yüz yirmi dane arpa ve buğday mahsûlâtı telef ve hasârzede olduğunu bildiren telgrafnâme sûreti leffen takdîm kılınmış olmağla ol bâbda emr ü fermân hazret-i men-lehü'l-emrindir.
Tarih: 14 Cemâziyelevvel 1329 / 1 Mayıs 1327 (14 Mayıs 1911)
Hüdavendigâr Vâlisi
2. Belge: İsmetpaşa Nahiyesi Kereste Yardımı Kararnamesi (1942)
T.C. Başvekâlet Kararlar Dairesi Müdürlüğü
Karar Sayısı: 18653
"Eskişehir Vilayetinin merkez kazasına bağlı İsmetpaşa nahiyesinden Nuri Koyunlu ve dört şahsın yağan doludan ve fırtınadan harap olan samanlıklarının yeniden inşası için beherine gayri mamul beşer metreküp hesabiyle civar ormanlardan parasız olarak 25 metreküp kerestelik ağaç verilmesi; Ziraat Vekilliğinin 14/8/1942 tarihli ve 641/33016 sayılı tezkeresiyle yapılan teklifi üzerine, 3116 sayılı kanunun 17 nci maddesine tevfikan, İcra vekilleri Heyetince 25/8/1942 tarihinde kabul olunmuştur."
-
Reisicumhur: İsmet İnönü
-
Başvekil: Şükrü Saracoğlu
-
İmzacılar: Adliye, Milli Müdafaa, Dahiliye, Hariciye, Maliye, Maarif (Hasan Âli Yücel), Nafia (Ali Fuat Cebesoy), İktisat, Sıhhiye ve Ziraat Vekilleri.
3. Belge: Pakistan Buğdayı Dışişleri Yazışması (1950)
T.C. Dışişleri Bakanlığı - Ticaret ve Tic. Anlaş. D. Müdürlüğü
Tarih: 11 Mayıs 1950 | Sayı: 68339 / 221
Hulâsa: Pakistan Hükûmetinin hediye ettiği buğday miktarı H.
"Pakistan Hükûmeti tarafından Eskişehir felâketzedelerine hediye edilip Çoruh gemisine yüklenerek sevkolunan buğday miktarının 367 ton olduğunun öğrenilmesi üzerine, bu miktarın evvelce 400 ton olarak ilân edilmiş bulunması dolayısiyle keyfiyetin tavzihi Karaçi Büyükelçiliğimizden istenilmişti.
...Pakistan Hariciye ve bilâhara Ziraat Nezaretleri hediye edilen buğdayın 10.000 Maund olduğunu bildirmişlerdir ki, bir maund da 37,327 kilo tuttuğuna göre bu miktar 373,270 metrik ton veyahut 367 long tona tekabül etmektedir."
4. Belge: Afet Evleri İnşası Bakanlar Kurulu Kararı (1950)
T.C. Başbakanlık Muamelât Umum Müdürlüğü
Karar Sayısı: 11763 | Tarih: 29 / 8 / 1950
"Eskişehir İl merkezinde bizzat sahipleri tarafından kısmen veya tamamen ikametgâh olarak kullanılan evlerden son sel baskınında yıkılanların sahipleriyle kiracı olarak oturdukları evleri aynı sebeple yıkılmış olanlara 5663 sayılı kanun hükümleri dairesinde temlik edilmek üzere Bayındırlık Bakanlığı tarafından yaptırılacak evlerin yapılma şartları, yerleri, adedi ve 1950 Mart ayında adı geçen şehirdeki sel felaketi sebebiyle yapılan bağış toplamından hisselerine düşen miktarın indirilmesinden sonra kalan maliyet bedelleri üzerinden isteklilere taksitle temlik edilmesi... Bakanlar Kurulunca 29/8/1950 tarihinde kararlaştırılmıştır."
-
Cumhurbaşkanı: Celâl Bayar
-
Başbakan: Adnan Menderes
-
Bakanlar Kurulu: Fuad Köprülü (Dışişleri), Halil Özyörük (Adalet), Fahri Belen (Bayındırlık) ve Heyet-i Vükelâ.
Arşiv Künyeleri
-
1911 Sel Raporu: BOA (Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi), Fon Kodu:
DH.EUM.MTK, Yer Bilgisi:41 / 21, Belge Tarihi:14 Cemâziyelevvel 1329 (14.05.1911). -
1942 Kereste Tahsisi: BCA (Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi), Yer Bilgisi:
030 18 01 02 / 99 78 5, Karar No:18653, Tarih:25.08.1942. -
1950 Vali Taltifi: BCA, Yer Bilgisi:
030 18 01 02 / 122 29 2, Karar No:10963, Tarih:23.03.1950. -
1950 Pakistan Buğdayı: Dışişleri Bakanlığı Arşivi, Dosya:
Pakistan D.8 / 3, Evrak No:68339 / 221, Tarih:11.05.1950. -
1950 Afet Konutları: BCA, Yer Bilgisi:
030 18 01 02 / 123 69 2, Karar No:11763, Tarih:29.08.1950. -
1951 Karakol İnşası: BCA, Yer Bilgisi:
030 18 01 02 / 127 86 4, Karar No:13994, Tarih:30.11.1951. -
1955 Ortaokul İnşası: BCA, Yer Bilgisi:
030 18 01 02 / 138 131 15, Karar No:4675, Tarih:23.03.1955.
