Kişisel arşivimde yer alan belgelerden Eskişehir ile alakalı olanları zaman zaman sizlerle paylaşmak istiyorum. Haftanın üç günü yazdığım yazılara ek olarak salı, perşembe ve cumartesi günleri bu paylaşımlar için uygun gibi görünüyor. Aslında bu belgelerle daha derli toplu, farklı bir çalışma yapmayı düşünüyordum fakat malum, sağlık durumu pek elvermiyor. Beklemeye de lüzum yok; parça parça paylaşayım dedim. Öyle ya, kim öle kim kala…
Şehirle alakalı pek bilinmeyen meseleleri belgeleriyle yorumlayacağım. İnanıyorum ki çok farklı bilgiler okuyacak, resmi vesikalar sayesinde de en güvenilir kaynaktan hakikate ulaşmış olacaksınız.
Başlayalım o vakit…
Milli Mücadele’nin en çetin, en buhranlı günleri… 1920 yılının sonbaharı. Bir yanda Ankara’da henüz çiçeği burnunda Türkiye Büyük Millet Meclisi vatanın kaderini tayin etmeye çalışıyor, diğer yanda Batı Cephesi’nde Yunan işgal kuvvetlerinin tehdidi adım adım yaklaşıyor.
O dönemde Eskişehir, yalnızca cepheye mühimmat ve asker sevk eden bir demiryolu kavşağı değil; aynı zamanda ordunun ve sivil halkın salgın hastalıklara karşı can damarı konumundaydı. Şehirde faaliyet gösteren "Eskişehir Serum ve Dârülistihzârı" (Serum Üretim ve Hazırlama Laboratuvarı), cephedeki Mehmetçiği tetanos, tifüs gibi dönemin en ölümcül hastalıklarından korumak için gece gündüz aşı ve serum üreten stratejik bir kurumdu. O günün şartlarında aşı ve serum, en az tüfekteki kurşun kadar kıymetli bir savunma cephanesiydi.
Peki, başlığımızdaki soruya gelelim: Bu hayati kurum Sivas’a mı taşınmış?
Cevap: Evet.
Ekim 1920’de savaş şartlarının getirdiği zorunluluk (belgedeki tabiriyle "ahvâl-i harbiyye ilcâsıyla"), Eskişehir’deki bu tesisin düşman eline geçme tehlikesini doğurdu. Tesisin tahrip olması ya da işgalcilerin eline geçmesi, Milli Mücadele’nin sıhhiye lojistiğine vurulacak en ağır darbelerden biri olurdu.
İşte tam bu noktada Ankara’da derin bir devlet aklı devreye girdi. Mustafa Kemal Paşa başkanlığındaki hükümet, tereddüt etmeden stratejik bir tahliye kararı aldı: Laboratuvarın taşınabilir bütün malzeme, araç ve teçhizatı derhal daha güvenli ve korunaklı bir merkez olan Sivas’a nakledilecekti. Bu büyük lojistik operasyonun masraflarını karşılamak üzere bütçeden 40 bin kuruşluk ödenek ayrıldı ve kararname, hükümet üyelerinin imzalarıyla resmiyet kazandı.
Nitekim aylar sonra, 1921 yazında Eskişehir işgale uğradığında bu tesis düşmanın eline geçmemiş; Sivas’ta üretimine devam ederek ordunun sağlık savunmasını ayakta tutmuştu.
Gelin şimdi, altında Mustafa Kemal Paşa'dan Fevzi Çakmak’a, İsmet İnönü’den Celal Bayar ve Dr. Adnan Adıvar’a kadar Milli Mücadele’nin lider kadrosunun bizzat ıslak imzalarını taşıyan o tarihi vesikaya yakından bakalım
Meraklısına: Belgenin Orijinal Metni ve Sadeleştirilmiş Hali
Tarihe not düşmek ve meraklılarına kaynaklık etmesi adına, arşivdeki 269 sayılı bu tarihi kararnamenin hem orijinal bürokratik metnini hem de günümüz Türkçesiyle karşılığını sunuyorum:
1. Belgenin Orijinal Metni (Transkripsiyon)
Kararnâme
Karar No: 269
Ahvâl-i harbiyye ilcâsıyla Sivâs’a nakline lüzûm görülen Eskişehir Serûm Dârü’l-istihzârı’nın kâbil-i nakl levâzımâtının Sivâs’a gönderilmesi içün sarfına lüzûm görülen kırk bin kuruşun, Mu‘addel Usûl-i Muhâsebe-i Umûmiyye Kānûn-ı Muvakkatinin otuz dördüncü maddesine tevfîkan altı aylık muvakkat bütçesinin iki yüz seksen sekizinci faslının üçüncü maddesinde mürakkam «Serûm Dârü’l-istihzârları Mesârifi» tertîbinden dâire-i ‘âidesince gösterilecek mu‘temede avans olarak te’diyesi içün Mâliye Vekâletine me’zûniyyet verilmişdir.
Tarih: 29 Teşrînievvel [13]36 (29 Ekim 1920)
Büyük Millet Meclisi Reisi: M. Kemâl
Şer‘iyye Vekili: Fehmi
Müdafaa-i Milliye Vekili: Fevzi
Adliye Vekili Nâmına: Ahmet Muhtar
Dahiliye Vekili Nâmına: Dr. Adnan
Hariciye Vekâleti Vekili: Ahmet Muhtar
Maliye Vekili: Ferit
Maarif Vekili: Dr. Rıza Nur
Nafia Vekili Nâmına: Mahmut Celâl
İktisat Vekâleti Vekili: Mahmut Celâl
Sıhhiye Vekili: Dr. Adnan
Erkân-ı Harbiyye-i Umûmiyye Reisi: İsmet
2. Günümüz Türkçesi ile Sadeleştirilmiş Hali
Bakanlar Kurulu Kararnamesi
Karar No: 269
Savaş şartlarının zorunlu kılması nedeniyle Sivas’a taşınmasına gerek görülen Eskişehir Serum Üretim ve Hazırlama Laboratuvarı’nın (Dârülistihzâr) taşınması mümkün olan araç, gereç ve malzemelerinin Sivas’a nakledilmesi için harcanması gereken kırk bin kuruşun; Genel Muhasebe Geçici Kanunu’nun 34. maddesi uyarınca altı aylık geçici bütçenin 288. faslının 3. maddesinde yer alan "Serum ve Laboratuvar Masrafları" tertibinden, ilgili dairece belirlenecek mutemede avans olarak ödenmesi hususunda Maliye Bakanlığı’na yetki verilmiştir.
Tarih: 29 Ekim 1920
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı: Mustafa Kemal [Atatürk]
Genelkurmay Başkanı: İsmet [İnönü]
Milli Savunma Bakanı: Fevzi [Çakmak]
Sağlık Bakanı: Dr. Adnan [Adıvar]
İktisat ve Bayındırlık Bakanı: Mahmut Celâl [Bayar]
Milli Eğitim Bakanı: Dr. Rıza Nur
Maliye Bakanı: Ahmet Ferit [Tek]
(ve diğer Heyet-i Vükelâ / Bakanlar Kurulu Üyeleri)
Kaynak
Kurum: Kararlar Daire Başkanlığı
1920-1928
Yer bilgisi: 1-15-5
Dosya ek: 220-1
Belge tarihi: 19.10.1920
