Tarih sayfalarını arşiv vesikalarıyla aralamak, ilk bakışta nostaljik ve romantik bir his uyandırsa da asıl kıymeti; taşra ile payitaht arasındaki o çetin idari refleksleri, asrın siyasi gerilimlerini ve devlet aklının işleyişini doğrudan müşahede etme imkânı sunmasıdır. Şahsi arşivimden gün yüzüne çıkardığım orijinal belgelerle yakın tarihimize ayna tutmaya gayret ettiğim bu yazı dizisinde, bugün son derece enteresan ve literatürde pek bilinmeyen, belki de ilk kez okuyacağınız çarpıcı bir hadiseyi ele alıyoruz: Sıradan bir köy hanesinden başlayıp devletin en mahrem dairesine kadar uzanan, baş döndürücü bir güvenlik ve istihbarat ağı önümüze seriliyor.
Bugün sizleri 1902 yılının karlı ve soğuk bir kış gününe; Eskişehir’in tren hattı üzerindeki sakin duraklarından biri olan Gökçekısık köyüne ve oradan başlayıp Yıldız Sarayı’nı teyakkuza geçiren dehşetengiz bir suikast tahkikatına götürmek istiyorum.
Payitahtı Teyakküza Geçiren İhbar
1902 yılının Şubat ayında, Yıldız Sarayı Başkitâbet Dairesi ile İstanbul Zabtiye Nezareti arasında son derece mahrem ve acele kaydıyla resmî bir telgraf trafiği başlar. Meselenin merkezinde, Eskişehir’e bağlı Gökçekısık köyü ahalisinden "Çerkes Ahmed" isimli bir şahıs bulunmaktadır.
Zabıta kayıtlarına intikal eden iddialar tek kelimeyle kan dondurucudur: Çerkes Ahmed, önce İstanbul Şehremaneti (Belediye) Meclis Azası Ahmed Efendi’ye yönelik kanlı bir cinayet tasarlamış; ancak asıl vahimi, belgedeki resmî ibareyle "Nâm-ı akdes-i hazret-i hilâfet-penâhîye sû’-i kasd kasd-ı fâsidesiyle..." yani doğrudan devrin Padişahı Cennetmekân Sultan II. Abdülhamid Han’a suikast tertip etme cüretinde bulunmuştur!
Sultan Abdülhamid devri; türlü iç ve dış tertiplerin, siyasi kumpasların ve suikast girişimlerinin yaşandığı bir zaman dilimidir. Dolayısıyla Padişah’ın şahsına ve can emniyetine taalluk eden en küçük bir şüphe dahi doğrudan en üst kademeleri harekete geçirmeye yetmektedir. Nitekim Saray Başkâtibi Süreyya Paşa bizzat devreye girer; derhal Eskişehir Kaymakamlığı’na talimat gönderilir ve zanlı Çerkes Ahmed, sıkı bir muhafaza altında apar topar payitahta, Dersaadet’e getirilmek üzere yola çıkarılır.
Bursa Yolunda Ortaya Çıkan Hakikat: Suikastçı mı, Mecnun mu?
Eskişehir’den yola çıkarılan zanlı, bağlı bulunulan Hüdavendigâr (Bursa) Vilayeti üzerinden İstanbul’a nakledilirken beklenmedik bir gelişme yaşanır. Bursa’da mola verildiği sırada resmî hekimler tarafından tepeden tırnağa muayene edilen Çerkes Ahmed’in, fiilen ve zihnen tamamen "mecnun" (akli dengesini yitirmiş, cinnet halinde) olduğu kesinleşir. Ortada planlı ve şuurlu bir terör eylemini icra edebilecek akli melekeler yoktur.
İşte bu noktada devlet bürokrasisinde ciddi bir ikilem baş gösterir. Bursa Valisi Mahmud Paşa, Yıldız Sarayı’na acil şifreli telgraf çekerek sorar: "Bu şahsın mecnun olduğu tabiplerce tescil edildi; şahsı İstanbul’a sevk etmeye devam mı edelim, yoksa burada bir yerde nezaret altında mı tutalım?"
Konu dönemin Zabtiye Nâzırı Nâzım Paşa’nın önüne gelir. Nâzım Paşa, Padişah’a sunduğu raporda; şahsın fiilen suikast yapabilecek durumda olmadığını, lâkin meselenin vahameti ve ortaya atılan iddiaların ağırlığı sebebiyle serbest bırakılamayacağını belirtir. Eğer payitahta sevk edilecekse doğrudan bir "bîmârhâneye" (akıl hastanesine) yatırılması ya da İstanbul’daki hususi mecnun koğuşunda gözetim altında tutulması için Padişah’tan emir ve irade talep eder.
Gökçekısık’tan çıkıp devletin zirvesini ayağa kaldıran bu dosya; Osmanlı bürokrasisinin ve Yıldız idaresinin en ağır güvenlik krizlerinde bile tıp muayenesine, delile ve hukuki usule ne kadar titizlikle riayet ettiğini gösteren fevkalade çarpıcı bir arşiv vesikasıdır.
Meraklısına: Arşiv Belgeleri ve Çevirileri
1. Belge: Başkitâbet Dairesi ve Zabtiye Nezareti Tahkikat Yazısı (suikast 1.jpg)
Ayni Tercümesi (Osmanlıca Metin):
[Üst Metin]:
Yıldız Sarây-ı Hümâyûnu
Başkitâbet Dâiresi
Eskişehir'e mülhaka Gökçe Kısık karyesi ahâlisinden olup bir aralık Dersa‘âdet’e gelerek mu’ahharen memleketine avdet eden ve bu kerre Dersa‘âdet’e i‘zâmı Nezâret-i Celîlelerince Eskişehir Kaymakamlığı’na iş‘âr kılınan Çerkes Ahmed nâm şahsın esnâ-yı râhda etıbbâ mu‘âyenesiyle cünûnu tahakkuk etmesiyle Bursa’da alıkonulmuş olduğuna, mahfûzen Dersa‘âdet’e i‘zâmı bâ-huzûr karyesinde veyâ başka bir mahalde muhâfazasına bil-fi‘il Hüdâvendigâr Vilâyeti’nce vârid olup manzûr-ı âlî buyurulan bir telgrafnâmede ‘arz ve isti’zân edildiğine, mûmâ-ileyh Ahmed’in fi‘l-asl mecnûn olup Nezâret-i Adliyye’ce ne sebeb mebnî Dersa‘âdet’e celb edilmek istendiğinin ‘arz ve iş‘ârı şeref-sâdır olan irâde-i seniyye-i cenâb-ı pâdişâhî iktizâ-yı ‘âlîsinden bulunmuş olmağla emr ü irâde efendimizindir.
Fî 18 Şubat Sene [13]17 / Fî Receb Sene [13]19
Serkâtib-i Hazret-i Şehriyârî — Süreyyâ
[Alt Metin - Zabtiye Nezareti Derkenarı]:
Mefâd-ı iş‘âr-ı dâverîlerine ittılâ‘-güzîn-i âcizânem oldu. Mûmâ-ileyh ahîren şehr-i emâneti meclis azâsından Ahmed Efendi’nin katl-i nefsi zımnında esbâb-ı şer‘iyye ihrâzıyla dâmâdı Çerkes Mahmud ve nâm-ı akdes-i hazret-i hilâfet-penâhîye sû’-i kasd kasd-ı fâsidesiyle celb ve tahkîk-i ahvâl ve iddi‘â olunan şahs olup ol bâbda zabtaca cereyân eden tahkîkât Eskişehir Kaymakamlığı’ndan mu‘âyenede mezkûr şahs mecnûn olduğu cihetle ol vechle mâddeten te’sîri olamayacağı mefhûm ve mezkûr Yakub Bey’in mahalli zabtasıyla İstanbul’a gelip bir iki mâh mukaddem karyesine avdet eylediği ve oraca meks ve mahfazen bir havâle-i keşfe mürâca‘at eylemek üzere iken iktizâ-yı emriyle bîmârhâneye vaz‘ı maksûduyla vukū‘ bulup mûmâ-ileyh mezkûr şahsı tahkîk eden mahalli zabtası ve iş‘ârât ve iddi‘â ve tahkîkât netîcesi sû’-i kasdın nefsen vukū‘undan ziyâde mezkûr keyfiyet hakkında tahkîkat icrâsıyla derdest edilmiş bir ahvâle karşı bil-ihtiyât takayyüdât ve îcâbâtına tevessül olunmak üzere iken ber-mantûk-ı iş‘âr-ı dâverîleri taht-ı tevkîfde ve mu‘âyenede mecnûnluğu tahakkuk eden esbâb-ı lâzımesiyle taht-ı nezâretinde mecnûn kafesi mefkūdesi cihetiyle Dersa‘âdet’e i‘zâzı buyurulur ise iktizâ-yı mes’ele olunmak üzere emr ü iş‘ârı bâbında emr ü fermân hazret-i veliyyü’l-emrindir.
Fî 19 Receb Sene [13]19 / Fî 19 Şubat Sene [13]17
Zabtiye Nâzırı — Nâzım
Günümüz Türkçesi:
[Üst Metin]:
Yıldız Sarayı Başkatiplik Dairesi
Eskişehir’e bağlı Gökçekısık köyü ahalisinden olup bir süre İstanbul’a gelip ardından memleketine dönmüş olan ve bu defa İstanbul’a sevk edilmesi Nezaretinizce Eskişehir Kaymakamlığı’na tebliğ buyrulan Çerkes Ahmed adlı şahsın, yol esnasında tabiplerce muayene edilerek deliliğinin kesinleştiği ve bu sebeple Bursa’da alıkonulduğu bildirilmiştir. Şahsın muhafaza altında İstanbul’a mı gönderileceği yoksa köyünde ya da başka münasip bir mahalde mi gözetime alınacağı hususunda Bursa Vilayeti’nden gelen ve Padişahımızın huzuruna sunulan telgrafta emir talep edilmiştir. Adı geçen Ahmed’in esasen mecnun olduğu halde Adliye Nezareti’nce hangi gerekçeyle İstanbul’a getirilmek istendiğinin arz ve izah edilmesi Padişahımızın yüce iradesi gereği olduğundan, ferman Efendimizindir.
Tarih: 3 Mart 1902 (18 Şubat 1317 / Receb 1319) — Padişah Başkâtibi Süreyya
[Alt Metin]:
Tarafıma ulaştırılan yüksek emirlerin manası aciz kullarınca anlaşılmıştır. Adı geçen şahıs; son dönemde İstanbul Şehremaneti (Belediye) Meclis Üyesi Ahmed Efendi’yi katletmek üzere meşru sebepler arayan damadı Çerkes Mahmud ile birlikte, Padişah Hazretleri’nin yüce zatına karşı suikast gibi fesat ve haince bir maksat gütmekle suçlanıp tahkikata uğrayan kimsedir. Zabıtaca yapılan soruşturmada ve Eskişehir Kaymakamlığı nezdindeki muayenede, mezkûr şahsın zırdeli olduğu ve bu haliyle fiziki olarak böyle bir eylemi icra edemeyeceği anlaşılmıştır. Şahsın daha evvel zabıta nezaretinde İstanbul’a gelip bir iki ay önce köyüne döndüğü, orada gözetim altında iken lüzum üzerine bir bîmârhâneye (akıl hastanesine) yatırılmasının hedeflendiği görülmüştür. Yapılan tahkikat neticesinde, fiili bir suikast teşebbüsünden ziyade durumun aydınlatılması maksadıyla şahıs hakkında ihtiyati tedbirler alınmıştır. Tutuklu bulunan ve deliliği tabiplerce sabit olan bu şahsın, nezaret altında İstanbul’daki akıl hastanesi / mecnun koğuşuna sevki uygun görülürse gereği yapılacaktır; emir ve ferman Padişahımızındır.
Tarih: 4 Mart 1902 (19 Şubat 1317 / 19 Receb 1319) — Zabtiye Nazırı Nâzım
2. Belge: Bursa Valiliği'nin Şifreli Telgraf Çözümü (suikast 3.jpg)
Ayni Tercümesi (Osmanlıca Metin):
Hû
Yıldız Sarây-ı Hümâyûnu
Hüdâvendigâr Vilâyeti’ne Vârid Olan Şifre-i Telgrafnâmenin Hallidir:
Zabtiye Nezâreti tarafından istenilmiş olan mecnûn Çerkes Ahmed’in Dersa‘âdet’e i‘zâm olunup olunmaması husûsunda isti’zânen irâde-i seniyye-i hazret-i mülûkâneleri bi’l-hâssaten 17 Şubat [13]17 târihli telgrafnâme cevâbı tesrî‘ oluna.
Fî 20 Şubat Sene [13]17 / [1902]
Bursa Vilâyeti Vâlisi — Mahmud
Günümüz Türkçesi:
Yıldız Sarayı Hümayunu
Hüdavendigâr (Bursa) Vilayeti’nden Gelen Şifreli Telgrafın Çözümüdür:
Zabtiye Nezareti tarafından başkente getirilmesi istenmiş olan mecnun Çerkes Ahmed’in, İstanbul’a sevk edilip edilmeyeceği hususunda Padişahımızın yüce iradesinin sorulduğu 17 Şubat 1317 tarihli telgrafımızın cevabının acele olarak bildirilmesi rica olunur.
Tarih: 5 Mart 1902 (20 Şubat 1317) — Bursa Valisi Mahmud
Resmî Arşiv Kaynağı:
· Arşiv: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
· Fon / Tasnif Kodu: Y.PRK.UM (Yıldız Perakende Evrakı, Umûm Vilâyât Tahrirâtı)
· Kutu / Dosya No: 16
· Gömlek / Sıra No: 19
· Evrak Belge No: Y.PRK.UM.00016.00019.001 - 002
