Su Gibi Aziz Eskişehir

Sevgili okurlarım;

Sizlere haftada 3 gün kişisel arşivimden Eskişehir ile alakalı kıymetli vesikaları paylaşıp yorumlamaya, Osmanlı ve genç Cumhuriyet dönemlerini anlamaya çalışarak geçmişimize bir nebze olsun ayna tutmaya gayret ediyorum. Bu köşede buluştuğumuz günden bu yana gösterdiğiniz teveccühe, samimi desteğe ve derin ilgiye bin teşekkür eder; her birinize ayrı ayrı minnetlerimi sunarım.

Bizim medeniyetimizde su, yalnızca toprağı doyuran ve harareti söndüren tabii bir unsur değildir; berekettir, hayattır, arınmadır. Eskiler bir yudum su ikram edene boşuna "Su gibi aziz ol" diye dua etmezler. Zira su azizdir; safiyetiyle, derman oluşuyla ve karşılıksız akışıyla Hakk’ın yeryüzündeki en duru lütfudur. İşte Anadolu insanı da asırlar boyunca bu aziz nimeti kendi nefsine ya da bencilce bir ranta alet etmemiş; devrini memleket sathında imar, maarif ve sağlık hamleleriyle taçlandıran aziz Padişahımız Cennetmekân Sultan II. Abdülhamid Han döneminde de görüldüğü gibi, toprağın bağrından fışkıran her nimeti hayra, vakfa ve insana vakfetmiştir. Bu necib millet, sahip olduğu imkânları gariplerin sofrasına ve ecdadın duasına bağlayarak tıpkı su gibi saf, temiz ve aziz olduğunu tarihe nakşetmiştir.

Bunun en somut ve asil vesikalarından biri, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yer alan 1901 tarihli resmî kayıtlarda karşımıza çıkıyor. Eskişehir’in Furguç (bugünkü adıyla Laçin) mevkiinde topraktan fışkıran şifalı bir maden suyu keşfedilir. Dönemin devleti ve hekimleri bu kaynağın peşine düşerken; bölge ahalisi ve ecdat aklı, topraktan çıkan bu bereketi ferdi bir servet kapısı değil, ecdada hürmet ve fukaraya kol kanat gerecek bir infak vesilesi olarak görür.

Avrupa’nın Meşhur Kaplıcalarını Gölgede Bırakan Yerli Derman

Köylülerin ve yerel eşrafın müracaatı üzerine, Eskişehir’deki "Sofuoğlu" namıyla anılan bu kaynaktan numuneler alınarak dönemin en üst tıp kurumu olan Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne’ye gönderilir. Yapılan laboratuvar tahlilleri tek kelimeyle hayret vericidir: 1 litre suda bulunan 2,46 gramı aşkın zengin mineraller, tabii bikarbonat ve demir yapısı; bu kaynağın Fransa’nın dünyaca meşhur Vichy kaplıcalarına ve Almanya’nın Pyrmont maden sularına birebir muadil olduğunu ortaya koyar.

Eskişehir Tabipliği’nin tanzim ettiği resmî raporda suyun derman olduğu hastalıklar sıralanır: Mide ekşimesinden böbrek taşlarına, karaciğer tembelliğinden kansızlığa, müzmin romatizmalardan cilt yaralarına kadar geniş bir şifa yelpazesi tespit edilir. Toprak, Eskişehir’e adeta tabii bir eczane bahşetmiştir.

Suyun Geliriyle Ecdada Hatim, Fukaraya Aş

Fakat asıl ibretlik sahne, bu şifalı kaynağın mülkiyet ve gelir paylaşımında sergilenir. Maden suyunun çıktığı arazi, Osmanlı’nın kurucu atası Gazi Ertuğrul Bey’in türbe vakfına aittir. Kaynağın işletilmesinden elde edilecek gelir için çizilen çerçeve, Anadolu irfanının ve devlet felsefesinin zirvesini gösterir:

Gelirin yüzde ellisi, Söğüt’te medfun Gazi Ertuğrul Bey Türbesi’nde her Cuma hatm-i şerif ve Mevlid-i Şerif okuyan görevlilere, türbeyi ziyarete gelen yoksul yolculara ve fukaranın yemek masraflarına ayrılır. Geriye kalan diğer yüzde ellisi ise kimsesizlerin sığınağı Darülaceze’ye ve gureba hastanelerine gelir kaydedilir. Yani su yerin altından şifa olarak kaynarken, yerin üstünde kimsesize aş, ecdadın ruhuna dua, hastaya derman olmaktadır.

Eskişehir’in Laçin havzasında bugün de akmaya devam eden o şifalı kaynak, dün ecdat türbesine ve yoksul hanelere can simidi olmuş muazzam bir vakıf medeniyeti mirasıdır. Bugün kendi kaynaklarımıza ve madenlerimize sahip çıkarken arayacağımız ruh; işte o 1901 tarihli vesikada mühürleri bulunan imamların tabiplerin, ahalinin ve devlete kol kanat geren ulu hakanlık terbiyesinin "su gibi aziz" ahlakında saklıdır.

Meraklısına: Arşiv Belgeleri ve Çevirileri

(Arşiv Belgelerinin Orijinalleri Metne Eklenmiştir)

Belge: Ahali ve İmamların Arzuhali (laçin1.jpg)

Ayni Tercümesi (Osmanlıca Metin):

Utûfetli, merhametli efendim hazretleri;

Sâye-i me‘âlî-vâye-i cenâb-ı pâdişâhîde Söğüd kazâsında vâkı‘ ceddi emcedleri Ertuğrul Gâzî Hazretleri’nin nurlu türbe-i enverleri kurbinde inşâ buyurulan câmi‘-i şerîfin hatîb ve imâm ve mü’ezzinleriyle eytâmı her Cuma‘ ertesi hatm-i şerîf ve mevlûd-i münîf kırâ’at ve tilâvetiyle şeb ü rûz cenâb-ı hilâfet-penâhîlerinin izdiyâd-ı ömür ve şevket-i mülûkânelerini du‘â ve niyâz eylemekte bulundukları cihetle Eskişehir civârında Laçin karyesi mevki‘inde zâhir olan maden suyunun hey’et-i etıbbâ-yı müttehize tarafından bi’t-tahkîk iki nev‘i olduğu mukarrer bulunarak yüz elli hissesi Ertuğrul Gâzî Hazretleri türbe-i münîfesi ve civârındaki fukarâ ve gurebâ ta‘âmiyesi masârifine ve yüz ellisi de dârü’l-aceze ve dârü’ş-şafakaya meşrût kılınarak imtiyâz verilmiş ise de kâfiye-i mesârif-i ahz ü i‘tâsı müşkülâtına mebnî kimse tâlib olmayıp hâli kalmış ve bu mühim menba‘ın zâyi‘ olması re’y-i âlîye isâbet buyurulmadığından mezkûr suyun ashâb-ı hayra ihâlesiyle hâsıl olacak mebâliğin Ertuğrul Gâzî türbesi fukarâsına tahsîsi istirhâm eyleriz. Ol bâbda emr ü fermân hazret-i veliyyü’l-emrindir.

Eskişehir Koyunbaba (Laçin) Karyesi İmamı ve Ahalisi (Mühürler)

Günümüz Türkçesi:

Şefkatli ve Merhametli Efendimiz Hazretleri:

Padişahımızın yüce himayelerinde, Söğüt kazasında medfun bulunan ulu ecdadınız Gazi Ertuğrul Bey Hazretleri’nin nurlu türbeleri civarında inşa edilen Cami-i Şerif’in hatibi, imamı, müezzinleri ve yetimleri; her Cuma hatm-i şerif ve Mevlid-i Şerif okuyarak Padişahımızın ömrünün uzun olması ve devletimizin bekası için gece gündüz dua etmektedirler.

Eskişehir civarındaki Laçin (Koyunbaba) köyü mevkiinde ortaya çıkarılan maden suyunun uzman tabipler heyetince incelenmesi sonucunda iki ayrı şifalı türden meydana geldiği kesinleşmiştir. Bu suyun gelirinin yüzde ellisinin Ertuğrul Gazi Hazretleri’nin türbesindeki fukaranın, gariplerin ve ziyaretçilerin yemek masraflarına; diğer yüzde ellisinin ise Darülaceze ve yetimhanelere tahsis edilerek işletilmesi kararlaştırılmıştı. Ancak nakliye ve işletme masraflarının yüksekliği sebebiyle taliplisi çıkmamış ve atıl kalmıştır. Böylesine mühim bir kaynağın heba olmasına rıza gösterilemeyeceğinden; suyun hayır sahiplerine ihale edilerek elde edilecek gelirin yine Ertuğrul Gazi türbesi fukarasına tahsis edilmesini yüksek merhametinizden istirham ederiz. Bu hususta emir ve ferman Padişahımızındır.

Eskişehir Koyunbaba / Laçin Köyü İmamı ve Ahalisi

Belge: Kimyasal Tahlil Raporu (laçin3.jpg)

Ayni Tercümesi (Osmanlıca Metin):

Orman ve Ma‘âdin ve Zirâ‘at Nezâreti — Muhâsebe Kalemi

Tahlîl Raporu Sûretidir:

Eskişehir kazâsının Furguç karyesi ahâlîsinden Karakeçili Aşireti’nden Mehmed Beyzâde Bekir Bey’in vukū‘ bulan istid‘âsı üzerine zikr olunan karyede zuhûr eden "Sofuoğlu" nâm mevki‘deki ma‘den suyundan müte‘addid şişeler celb olunarak Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne Kimyahânesi’nde bi’l-etraf kimyevî tahlîli icrâ kılınmış ve netîcede berrak, mütebessim, hafif kükürd ve hadîd râhiyalı olduğu görülmüştür.

Bir Litre Suda Bulunan Mevâdd-ı Ma‘deniyye:

• Gâz-ı karbonik-i hadîd (Demir karbonat): 0,025 gram

• Bikarbonat-ı sod (Sodyum bikarbonat): 0,579 gram

• Karbonat-ı kals (Kalsiyum karbonat): 0,787 gram

• Karbonat-ı magnezya (Magnezyum karbonat): 0,504 gram

• Kükürd-i sod (Sodyum sülfat): 0,240 gram

• Klorür-i sodyum (Sofra tuzu): 0,094 gram

• Klorür-i potasyum: 0,040 gram

• Silis (Silisyum): 0,044 gram

• Yekûn: 2,468 gram
  Hulâsa: İşbu suyun terkîbâtı Fransa’nın meşhûr Vichy (Vişi) ve Almanya’nın Pyrmont (Pürmont) menba‘ sularına bi’t-tamâm mu‘âdil bulunduğu tasdîk olunur.

Günümüz Türkçesi:

Orman, Madenler ve Ziraat Nezareti — Muhasebe Kalemi

Tahlil Raporu Suretidir:

Eskişehir kazasının Furguç köyü ahalisinden Mehmed Beyzade Bekir Bey’in başvurusu üzerine, köy sınırlarında yer alan "Sofuoğlu" mevkiindeki maden suyundan şişeler getirtilerek Gülhane Askerî Tıp Mektebi (Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne) Kimyahanesinde detaylı tahlili yapılmıştır. İnceleme neticesinde suyun berrak, tortusuz, hafif kükürt ve demir kokulu, içimi son derece ferahlatıcı olduğu tespit edilmiştir.

Bir litre suda bulunan madenî tuzların toplam ağırlığı 2,468 gramdır. Yapılan mukayeseli analiz sonucunda bu suyun; kimyasal bileşimi ve zenginliği bakımından Fransa’nın dünyaca ünlü Vichy kaplıcaları ile Almanya’nın meşhur Pyrmont maden sularına tam olarak eşdeğer (muadil) nitelikte olduğu tıp heyetince onaylanmıştır.

3. Belge: Tabiplik Sağlık Raporu (laçin 4.jpg)

Ayni Tercümesi (Osmanlıca Metin):

Eskişehir Tabipliği Raporu Sûretidir:

Mâ-i mezkûrun fennen icrâ kılınan mu‘âyene ve tahlîline nazaran; Fransa’nın Vichy sınıfından olduğu ve mâlik bulunduğu havâss-ı devâiyye hasebiyle hem şürben ve hem de banyo sûretiyle isti‘mâlinde emrâz-ı mütenevvi‘aya şifâbahş olacağı anlaşılmıştır:

1. Mide zafiyeti, hazımsızlık ve gaz sancıları.

2. Mesâne ve kilye (böbrek) kumları ve iltihâbâtı.

3. Kebid (karaciğer) tıkanıklıkları ve safra noksanlığı.

4. Mafsal (eklem) romatizmaları ve siyatik ağrıları.

5. Zâfiyet-i umûmiyye ve genç kızlarda ve nifâstaki kansızlık halleri.

6. Asabî yorgunluklar ve uykusuzluk ibtilâları.

7. Müzmin kaşıntı, egzama ve deride hâsıl olan çıbanlar.
   Memlekete bu menba‘ın kazandırılması sıhhat-i umûmiyyeye büyük hidmettir.
   Fî 1901 — Eskişehir Tabipliği

Günümüz Türkçesi:

Eskişehir Tabipliği Raporu Suretidir:

Söz konusu maden suyunun yapılan fenni tahlillerine göre; Fransa’nın dünyaca meşhur Vichy kaplıca suları sınıfında bulunduğu, tıbbi şifa özellikleri sayesinde hem içilerek hem de banyo yoluyla kullanıldığında pek çok hastalığa iyi geldiği hekimlerce saptanmıştır:

1. Mide tembelliği, hazımsızlık, yanma ve gaz şikâyetleri.

2. Böbrek ve mesane kumları, taşları ve idrar yolu iltihapları.

3. Karaciğer tıkanıklıkları ve yetersiz safra salgısı.

4. Eklem ağrıları, kireçlenme, siyatik ve kronik romatizma.

5. Genel halsizlik ile genç kızlar ve lohusalarda görülen kansızlık.

6. Sinirsel gerginlik, aşırı yorgunluk ve uykusuzluk problemleri.

7. İnatçı cilt kaşıntıları, egzama ve deri lezyonları.
   Bu kaynağın memlekete kazandırılması halk sağlığı açısından büyük bir hizmet olacaktır.
   Tarih: 1901 — Eskişehir Tabibi

Resmî Arşiv Kaynağı:

• Arşiv: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)

• Fon Kodu: Y.PRK.OMZ (Yıldız Perakende Evrakı, Orman, Maadin ve Ziraat Nezareti Maruzatı)

• Kutu / Dosya No: 3

• Gömlek / Sıra No: 10

• Evrak Belge No: Y.PRK.OMZ.00003.00010.001 - 002 - 003

• Tarih: 19 Ramazan 1319 (Miladi: 30 Aralık 1901)

• 

• 

•