II. Dünya Savaşı’nın bütün şiddetiyle sürdüğü 1943 yılında, tarafsızlığını büyük bir diplomatik ustalıkla korumaya çalışan Türkiye, hava sahasını ihlal ederek topraklarımıza zorunlu iniş yapan yabancı savaş uçaklarını uluslararası hukuk gereği "enterne" ediyor, yani alıkoyuyordu. İşte o yıllarda Eskişehir Tayyare Tugayı’nda yaşanan ve yıllarca az bilinen tarihi bir firar hikâyesi, Cumhuriyet Arşivi’nden çıkan Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak imzalı resmi bir vesikayla tüm çıplaklığıyla gün yüzüne çıkıyor.
Olayın merkezinde, dönemin en gelişmiş ağır bombardıman uçaklarından biri olan Consolidated B-24D Liberator tipi Amerikan uçağı yer alıyor. Türkiye’ye sığınmasının ardından Eskişehir’de enterne edilerek koruma altına alınan bu dev bombardıman uçağı, Eskişehir’de bulunan ve enterne edilmiş (gözetim altında tutulan) Amerikalı havacılar tarafından planlı bir operasyonla kaçırıldı.
Damla Damla Biriktirilen Yakıtla Gelen Firar
Kaçışın planı en az olayın kendisi kadar dikkat çekicidir. Uçağın bakımı ve teknik kontrolü bahanesiyle Türk yetkililerden motorların periyodik olarak çalıştırılması ve yakıt depolarının kontrol edilmesi için izin alan Amerikalılar, her çalıştırma sonrasında yakıtı kademeli olarak biriktirdi. Kanat depolarında Kıbrıs’a ulaşmaya yetecek kadar yakıt toplandığından emin oldukları gün ise motorlara tam gaz vererek Eskişehir’den havalandılar ve uçağı doğrudan İngiliz kontrolündeki Kıbrıs’ın Lefkoşa Havaalanı’na indirdiler.
Bu cüretkâr kaçış Ankara’da büyük bir diplomatik krize yol açtı. Tarafsızlık statüsünün ve egemenlik haklarının çiğnenmesine sert tepki gösteren Türkiye, Amerikan makamları nezdinde derhal girişimlerde bulundu. Yapılan kararlı diplomatik görüşmeler ve baskılar neticesinde Washington geri adım atmak zorunda kaldı ve kaçırılan B-24D Liberator uçağının Türkiye’ye iade edilmesine karar verildi.
Mareşal Fevzi Çakmak’ın "Acele" Kayıtlı Teslim Raporu
Arşivimde yer alan ve Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA) kayıtlarına dayanan 31 Mart 1943 tarihli belge, bu tarihi iadenin resmi tutanağıdır. T.C. Genelkurmay Başkanlığı Hava Müşavirliği’nden "Acele" kaydıyla Yüksek Başvekâlete (Başbakanlığa) gönderilen ve altında Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak’ın yeşil mürekkepli imzasının bulunduğu 33626 sayılı yazıda şu ifadeler yer almaktadır:
"1 - Evvelce enterne Amerikalılar tarafından Eskişehir'den kaçırılan Liberator tayyaresi 30 Mart 943 günü 6 uçucu Amerikalı tarafından Eskişehir'e getirilerek Tayyare Tugayı'na teslim edilmiştir. Arz ederim. 2 - Yüksek Başvekâlete, M.M. Vekâletine (Millî Savunma Bakanlığına) ve Hariciye Vekâletine (Dışişleri Bakanlığına) arz edilmiştir."
Belgede de açıkça görüldüğü üzere; Eskişehir’den kaçırılan dev Amerikan bombardıman uçağı, diplomatik kararlılığın ardından 30 Mart 1943 günü bizzat 6 Amerikalı havacı tarafından uçurularak geri getirilmiş ve Eskişehir Tayyare Tugayı’na teslim edilmiştir.

83 yıl öncesine ait bu resmi yazışma; Eskişehir’in Türk havacılık tarihindeki stratejik konumunu göstermesinin yanı sıra, II. Dünya Savaşı’nın en ateşli günlerinde dahi Türkiye’nin kendi topraklarındaki hukukuna ve egemenliğine nasıl tavizsiz sahip çıktığının en somut belgesidir.
Resmî Arşiv Kaynağı:
· Arşiv: T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA)
· Kurum: T.C. Genelkurmay Başkanlığı Hava Müşavirliği (H. Hv. Şubesi)
· Sayı / Tarih: 33626 / 31 Mart 1943
· Fon / Kutu / Dosya / Sıra No: 030.10 / 55.367.20
· İmza: Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak