Tam 335 yıl öncesi. 1691 yılının Mart ayına uzanan ve şahsi arşivimde muhafaza ettiğim bir el yazması vesika kopyası. Bu belge; insanlık tarihinin en korkunç felaketlerinden biri olan vebanın Eskişehir bozkırında nasıl derin izler bıraktığını ve Osmanlı devlet aklının en çaresiz anlarda dahi tebaasına nasıl şefkatle el uzattığını günümüze taşıyor. Satırları arasında üç asır öncesinin çaresizliği, gözyaşı ve nihayetinde devletin merhameti saklı bu vesika; Eskişehir tarihinin en hazin tanıklıklarından biri.
17. yüzyılın sonları, Osmanlı İmparatorluğu için hem cephelerde hem de içeride çetin sınavların verildiği fırtınalı bir dönemdir. Tahtta Sultan II. Süleyman bulunmaktadır. Bir yanda uzun süren savaşların getirdiği ağır mali yük ve kıtlık, diğer yanda ise o devrin "kara ölümü" sayılan veba salgını Anadolu’nun köy ve kasabalarını kasıp kavurmaktadır. Ne bugünkü gibi hastanelerin ne de antibiyotiklerin bulunduğu o asırda salgın baş gösterdiğinde, köyler adeta sessizliğe gömülmekte; hayatta kalabilenler ise can havliyle topraklarını terk etmektedir.
Koca Köyde Hayatta Kalan İki Kişi: İsmail ve Musa
İşte bu kara günlerin en acı bilançosu, 19 Mart 1691 tarihinde Eskişehir Kazası Kadısı Mehmed Efendi’nin huzurunda kayda geçer. Eskişehir’e bağlı Ortaklar köyünden İsmail ve Musa isimli iki köylü, perişan bir halde şer’i mahkemenin kapısını çalar. Kadı Efendi’nin huzurunda dertlerini döken bu iki adamın anlattıkları yürek burkucudur:
Ortaklar köyü, daha önceki vergi sayımlarında "üç buçuk hane" (vergi birimi) olarak deftere kaydedilmiştir. Ancak birkaç seneden beri aralıksız süren kıtlık, pahalılık ve veba salgını köyü adeta haritadan silmiştir. Köy ahalisinin büyük kısmı vebadan kırılıp vefat etmiş, kalanlar da çareyi başka diyarlara göç etmekte bulmuştur. Koca köyde hayatta kalan yalnızca iki kişi vardır: İsmail ve Musa. Ne toprağı ekecek güçleri ne de üç buçuk hanelik o eski vergiyi ödeyecek dermanları kalmıştır. Kadı Efendi’ye yalvarırlar: "Halimize merhamet edilmesi için durumumuzu yüce devlet kapısına yazıp bildiriver."
13 Günde Gelen Merhamet Fermanı
Osmanlı bürokrasisinin o dönemdeki işleyiş hızı ve adalet hassasiyeti tam bu noktada devreye girer. Eskişehir Kadısı Mehmed Efendi, İsmail ve Musa’nın beyanıyla yetinmez; köyün durumunu yakından bilen güvenilir Müslüman şahitleri dinleyerek felaketin doğruluğunu teyit eder ve hazırladığı resmi raporu (i'lâmı) derhal İstanbul’a, Dersaadet’e gönderir.
Belge payitahta ulaştığında Maliye kalemleri hemen arşiv defterlerini açar; Ortaklar köyünün geçmiş vergi kayıtları tek tek kontrol edilir. Ve Kadı’nın yazısından sadece 13 gün sonra, 1 Nisan 1691 tarihinde Sadrazamlık / Defterdarlık makamından o tarihi buyruldu çıkar: "İki buçuk hane kaydı ref‘ olunmak buyuruldu." Yani devlet, veba ve kıtlıkla beli bükülen köyün vergi kaydını tamamen siler, kalan iki garibin sırtındaki yükü kaldırır.
Bugün elimizdeki bu 335 yıllık belge; en ağır salgın ve kriz dönemlerinde dahi halkını vergi kıskacında boğmayan, taşradan gelen iki köylünün feryadını iki haftada çözüme kavuşturan muazzam bir yönetim ve vicdan geleneğinin silinmez mührüdür.
Bu noktada tarihi bir karışıklığın önüne geçmek adına önemli bir detayı özellikle belirtmek isterim: Belgede adı geçen bu yerleşim, bugünkü Sivrihisar’a bağlı Ortaklar mahallesi değildir. Zira o dönemde Sivrihisar ayrı bir kazaydı ve bugünkü Sivrihisar Ortaklar, bu olaydan yaklaşık iki asır sonra (1898-1905 yıllarında) Kırım ve Balkan muhacirlerinin iskânıyla kurulmuştur. Elimizdeki belgede açıkça "Eskişehir kazâsına tâbi‘" olarak kaydedilen bu eski Ortaklar köyü ise; günümüzde Tepebaşı veya Odunpazarı sınırları içerisinde kalmış, ancak 1691’deki veba ve kıtlık felaketinin ardından nüfusunu tamamen kaybederek mezraya dönüşmüş ya da sonraki asırlarda yeni gelen aşiret ve muhacirlerle isim değiştirerek haritadan silinmiş bir yerleşimdir. Bu kayıp köyün tam mevkiini tespit etmek üzere tahrir defterleri üzerindeki araştırmalarımı sürdürüyorum; yeni bulgulara ulaştıkça sizlerle paylaşmaya devam edeceğim.
Meraklısına: Arşiv Belgesi ve Çevirileri
Ayni Tercümesi (Osmanlıca Metin)
1. Eskişehir Kadısı’nın İ‘lâmı (Alt Bölüm):
Der-i devlet-mekîne ‘arz-ı dâ‘î-i kemîne budur ki:
Eskişehir kazâsına tâbi‘ Ortaklar nâm karye sükkânından İsmâ‘îl ve Mûsâ nâm kimesneler meclis-i şer‘de takrîr-i kelâm ve ta‘bîr-i ‘ani’l-merâm idüp: "Karye-i mezbûre tahrîr-i vilâyet hîn-i tahrîrde üç buçuk hâneye kayd itmekle bi-emrillâhi te‘âlâ bir kaç seneden berü kaht u galâ ve vebâdan perâkende ve perîşân ve fevt olup ancak iki nefer kimesne kalmağıyla hâlimize merhamet olunmak üzere ahvâlimiz der-i devlet-medâra ‘arz u i‘lâm irîvîr" deyü ilhâh u ibrâm itmeleriyle, mezbûrların ahvâline vukūf-ı tâmmı olan sikāt-ı müslimînden istihbâr ve istifsâr olundukda fî’l-hakīka karye-i mezbûre ahâlîsinin bir kaç seneden berü ba‘zıları fevt ve ba‘zıları perâkende ve perîşân olup ancak iki nefer kimesne kalup zikr olunan üç buçuk hâneyi edâya iktidârları yokdur her vechle mahall-i merhamet olmuşdur deyü haber virmeleriyle vâki‘-i hâl der-i devlet-masîre ‘arz u i‘lâm olundu. Bâkī fermân der-‘adlindür.
Tahrîren fi’l-yevmi’s-sâmin ‘aşer min Cemâziye’l-âhir li-sene isneyn ve mi’e ve elf [18 Cemâziyelâhir 1102 / 19 Mart 1691]
Ed-dâ‘î el-‘abd Mehmed el-Kādî bi-kazâ-i Eskişehir (Mühür)
2. Maliye / Mevkūfât Kalemi Kayıt Derkenarı (Üst Sağ Bölüm):
Telhîs / Bâ-fermân-ı ‘âlî
Veçh-i meşrûh üzere kazâ-i mezbûrda iki yüz altı ve yedi seneleri (arızî) hâneleri defterlerine nazar olundukda: ‘Avârız-ı hâne-i sükkân-ı karye-i Ortaklar tâbi‘-i kazâ-i Eskişehir — İki buçuk (arızî) hâne olup ve defter-i mezbûrda iki yüz yedi senesi iki buçuk ‘avârız-ı hâne kayd olunup tenzîli [1]102 senesi iki yüz altı ve yedi senelerinden tenzîl olunduğu ma‘lûm ola. Fermân sultânımındır.
Fî 2 Receb Sene 1102 [1 Nisan 1691]
3. Nihai Devlet Kararı (Orta Bölüm):
İki buçuk hâne kaydı ref‘ olunmak buyuruldu.
Fî 2 Receb Sene 1102 [1 Nisan 1691]
4. Kayıt İşlemi Notu (Sağ Alt):
Sûret dâde bâ-fermân / Fî 2 Receb Sene 1102
Günümüz Türkçesi
1. Eskişehir Kadısı’nın Mahkeme Raporu:
Yüce devlet katına bu aciz duacının arzı şudur ki:
Eskişehir kazasına bağlı Ortaklar adlı köyün sakinlerinden İsmail ve Musa isimli kimseler, şer'i mahkeme huzurunda söz alıp maksatlarını şöyle ifade ettiler: "Adı geçen köyümüz, vilayet yazımı (vergi sayımı) sırasında üç buçuk hane (vergi birimi) olarak kaydedilmişti. Allah’ın emriyle birkaç seneden beri süren kıtlık, pahalılık (açlık) ve veba salgınından ötürü halkımız dağılıp perişan oldu ve vefat etti; köyde sadece iki kişi kaldık. Halimize merhamet edilmesi için durumumuzu yüce devlet kapısına yazıp bildiriver" diye ısrarla ricada bulundular.
Bunun üzerine adı geçenlerin durumunu yakından bilen güvenilir Müslümanlardan soruşturulup bilgi alındığında; gerçekten de söz konusu köy halkının birkaç yıldan beri bir kısmının vefat ettiği, bir kısmının da dağılıp perişan olduğu, köyde yalnızca iki kişinin kaldığı ve belirtilen üç buçuk hanelik vergiyi ödemeye güçlerinin yetmediği, her bakımdan merhamete muhtaç oldukları haber verildi. Durumun gerçeği yüce devlet merkezine arz ve ilan olundu. Bundan sonra ferman adalet sahibi devletimizindir.
Yazım Tarihi: 18 Cemâziyelâhir 1102 (19 Mart 1691)
Duacınız, Eskişehir Kazası Kadısı Kulunuz Mehmed
2. Maliye Kalemi Arşiv Kontrolü:
Özet / Yüce Ferman Gereğince
Yukarıda açıklandığı üzere, adı geçen kazanın 1106 ve 1107 (1694-1695) yıllarına ait avârız hane defterlerine bakıldığında; Eskişehir kazasına bağlı Ortaklar köyü sakinlerinin avârız hanesi kaydı iki buçuk avârız hanesi olarak kayıtlıdır. Söz konusu defterde kayıtlı bu iki buçuk avârız hanesinin kaydının düşülmesi (tenzili) hususunda, 1102 (1691) senesinden itibaren indirim yapıldığı biline. Ferman Sultanımındır.
Tarih: 2 Receb 1102 (1 Nisan 1691)
3. Devlet Kararı (Buyruldu):
İki buçuk hanelik vergi kaydının silinmesi (kaldırılması) emredildi.
Tarih: 2 Receb 1102 (1 Nisan 1691)
4. Kayıt İşlemi Notu:
Ferman gereğince sureti (resmî nüshası) verildi / 1 Nisan 1691
Resmî Arşiv Kaynağı:
· Arşiv: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
· Fon / Tasnif Kodu: İE.SH (İbnülemin Tasnifi — Sıhhiye)
· Dosya / Gömlek No: 1 / 76
· Evrak Belge No: İE.SH.00001.00076.001
· Tarih: 18 Cemâziyelâhir – 2 Receb 1102 (Miladi: 19 Mart – 1 Nisan 1691)
