Osmanlı Tarihi yalnızca zaferlerden, fetihlerden,adaletten, güç ve şereften ibaret değil; toprağı tırnağıyla kazıyan Anadolu insanının irfanı, edebi, coğrafyaya kattığı asalet ve bir o kadar da tabiatla verdiği çetin hayatta kalma mücadelesini de unutmamak lazım.
19. yüzyılın son çeyreği, Osmanlı coğrafyası için yalnızca harplerin ve göçlerin değil, peş peşe gelen şiddetli kuraklıkların da yarattığı büyük bir iktisadi buhran dönemiydi. Özellikle Hicri 1304–1305 (Miladi 1887–1888) yıllarında İç Anadolu’yu teslim alan "kıllet-i bârân" (yağmur azlığı), bölgedeki tarımsal üretimi neredeyse tamamen durma noktasına getirmişti. Tarım arazilerinin çatladığı, otlakların kuruduğu bu afette binlerce çift ve binek hayvanı telef olmuş, kıtlık kapıya dayanınca ahali sahil kentlerine göç etmek zorunda kalmıştı. Bu zor yılları arşiv belgelerinden de görebiliyoruz bugün.
Bu felaketin merkez üssü ise hiç şüphesiz kadim sancak Sultanönü, yani bugün Eskişehir’ i de içine alan bölge..
Eskişehir yalnızca kendi karnını doyuran bir kaza değil; bereketli ovasıyla payitaht İstanbul’un en mühim zahire (tahıl) ambarlarından biriydi. Burada hasadın durması, sadece yerel halkın aç kalması değil, doğrudan payitahtın iaşe zincirinin kırılması demekti.
Masa Başı Hesabı ile Tarla Gerçeği Arasındaki Fark
İşte bu büyük kriz yıllarının hemen öncesine, T.C. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan 29 Mart 1880 (17 Rebiülahir 1297) tarihli resmi bir vesikaya uzandığımızda çok ibretlik bir sahneyle karşılaşıyoruz.
Hüdâvendigâr (Bursa) Vilayeti Mektubî Kalemi’nden Dahiliye Nezareti’ne (İçişleri Bakanlığı’na) gönderilen 200 sayılı tahriratta, kuraklıkla boğuşan Eskişehir için ayrılan 50 bin kuruşluk yardım ödeneği konu edilir. Ancak ortada sahadan kopuk, bariz bir bürokratik değerlendirme hatası vardır:
Eskişehir’in yerli Türk ahalisi, "nasılsa tarımla uğraşıyor, tarlası tapanı var" denilerek tahıl ve zahire dağıtım listelerinin dışında tutulmuştur!
Elbette buradaki niyet kötü değildir; belki de kıt kaynakları hiç toprağı olmayan ya da muhacir olan en uçtaki muhtaç kitleye aktarma refleksi güdülmüştür. Fakat göğün su vermediği, tohumun toprakta kavrulduğu bir afette üretici köylüye "sen zaten çiftçisin" diyerek sırt dönmek, masada yapılmış vahim bir hesap hatasıdır. Çiftçinin ambarı boşsa, toprağın varlığı tek başına karın doyurmaz.
Nitekim yerel idare bu çarpıklığı fark etmekte gecikmemiş, Hüdâvendigâr Valiliği doğrudan merkeze durumu şöyle rapor etmiştir:
“Eskişehir’in ziraatle meşgul olan fakir ve düşkün ahalisinin bu yardımlardan mahrum bırakılması hakkaniyete sığmaz. Bu insanların da açlık ve ızdıraptan korunması, canlarının temini için zahire verilmesi hayati bir mecburiyettir.”
Hükümetin Cevabı ve Genişleyen Tedbirler Zinciri
Dönemin padişahı Ulu Hakan, Gök Sultan, Cennet Mekan II. Abdülhamid idaresi, vilayetin bu haklı feryadını sümen altı etmemiş; sahadan gelen sese kulak vererek hatayı derhal telafi etmiştir.
Masa başındaki dar bakış açısı düzeltilmiş; Eskişehir çiftçisine hem günlük ekmeklik unu temin edilmiş hem de toprağın boş kalmaması adına ambarlardan "tohumluk zahire" dağıtımı başlatılmıştır. Devlet, üreticiyi yaşatmadan şehirlerin yaşayamayacağı gerçeğini kavramış ve adımlarını bu şuurla atmıştır.
Nitekim 1880’deki bu yerel tecrübe, takip eden 1887–1888 büyük kıtlığında devletin daha kapsamlı ve sistemli önlemler almasını sağladı:
· Kıtlıktan beli bükülen Eskişehir çiftçisinin birikmiş aşar ve tarım vergileri ertelenmiş, hatta bir kısmı tamamen silinmiştir.
· Krizin sadece ambar boşaltarak çözülemeyeceği anlaşıldığından; 1890’ların hemen başında Eskişehir’e ulaşan İstanbul-Bağdat demiryolu hattı sayesinde bölgeye dışarıdan süratle erzak ulaştırılmış ve ticaret damarları yeniden açılmıştır.
Tarihî vesikalar bize göstermektedir ki; kusursuz bir idare yoktur. Ancak sahadaki aksaklığı korkusuzca rapor eden dirayetli yerel yöneticiler ve halkın ızdırabına bigâne kalmayıp hızla tashih yoluna giden bir devlet aklı, en ağır kuraklıkları dahi aşmanın yegâne anahtarıdır.
Meraklısına: Osmanlı Arşiv Belgesinin Aslı ve Çevirisi
1. Belgenin Aynen Transkripsiyonu (Diplomatik Çevriyazı)
Hüdâvendigâr Vilâyeti
Mektûbî Kalemi
Aded: 200
hû
Dahiliye Nezâret-i Celîlesine
Devletlü Efendim Hazretleri
Anadolu Kaht-ı Ricâli İ‘âne-i Mürettebesinden Eskişehir kazâsı hissesine isâbet eden elli bin guruşun zira‘atde olmalarıyla tefârık-ı tevzî‘âtından hâric tutulup i‘ânât-ı vâkı‘alarına ber-vech-i hakkaniyyet mukâbele olunmak niyâzında fukarâ ve zu‘afâ-yı ahâlî-i Türkî ve yâhud bunlara dahi zahîre i‘tâsı lüzûm ve ehemmiyyeti mebniyyen kütüb-i tahrîriyelerinden mevkûfiyyetlerine dâir vârid olan mazbata melfûf-ı mebhas-ı zeyl-i safâ takdîm kılınmış ve 21 Kânûn-ı Sânî sene [12]92 târîhli ve 92 adedli arîza-i takdîmiyye-i âcizânemde ber-vech-i sarâhat ve imrâr olunduğu vechile zahîre-i mezkûrenin tevzî‘âtından mahrûm bir kâfile-i re‘âyâ ve akvâm-ı mebniyyelerini tedârüken bi’n-nefs âcizânelerine fukarâ ve muhtâcîn-i ahâlînin ıztırâbları teskîn ve hayâtları te’mîn olunmak vücûb ve ehemmiyyeti beyân buyurulmuş olmağla dâ‘iyâne-i resm-i senâ-yı duhûl erbab-ı me‘ârifin ıztırâblarını tezyîd etmeksizin serî‘an icrâ-yı îcâbıyla mu‘âmele-i lâzımenin emr ü iş‘âr buyurulması bâbında emr ü fermân hazret-i men-lehü’l-emrindir.
Târîh: Fî 17 Rebî‘ülâhir Sene [12]97 ve fî 17 Kânûn-ı Sânî Sene [12]95 (M. 29 Mart 1880)
İmza / Mühür: Vâlî-i Vilâyet-i Hüdâvendigâr (Hasan İzzet / Mühür)
2. Belgenin Günümüz Türkçesine Çevirisi (Sadeleştirilmiş Metin)
Hüdâvendigâr Vilayeti (Bursa Vilayeti)
Mektubî Kalemi (Yazı İşleri Bürosu)
Sayı: 200
Dahiliye Nezareti Yüce Makamına (İçişleri Bakanlığı’na)
Devletli Efendim Hazretleri,
Anadolu’daki kıtlık ve kuraklık sebebiyle toplanan yardım ödeneğinden Eskişehir kazası payına ayrılan 50.000 kuruşun durumu hakkında arz olunur:
Yöre halkının bizzat tarım ve ziraatle uğraşması sebebiyle, yapılan yardım dağıtımının dışında tutuldukları görülmüştür. Oysa fiilen yapılan yardımlara hakkaniyet ölçüsünde karşılık verilmesi; Eskişehir’in yoksul, düşkün ve fakir Türk ahalisine de mutlaka zahire (tahıl/erzak) temin edilmesinin hayati bir gereklilik olduğu bildirilmiştir. Bu doğrultuda hazırlanan resmi mazbata ekte yüksek makamınıza takdim edilmiştir.
Nitekim daha önce 21 Kânûn-ı Sâni 1292 tarih ve 92 sayılı acizane resmi yazımda da açıkça arz edildiği üzere; tahıl dağıtımından mahrum kalan bu nüfusun ihtiyaçlarının doğrudan karşılanması, çaresiz halkın çektiği açlık ve sıkıntıların bir an evvel yatıştırılması ve can güvenliklerinin/yaşamlarının korunması zorunlu ve son derece mühimdir.
Darda kalan bu insanların ızdırabının ve mağduriyetinin daha fazla artmasına meydan vermeden, gereğinin ivedilikle yerine getirilmesi ve ilgili muamelenin yapılması hususunda emir ve talimatlarınızı istirham ederim. Emir ve ferman yetki sahibi efendimindir.
Tarih: 17 Rebiülahir 1297 / 17 Kânûn-ı Sâni 1295 (29 Mart 1880)
Hüdâvendigâr Vilayeti Valisi (İmza ve Mühür)
Belge Kaynakçası:
· Arşiv: T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
· Fon Kodu: Y..PRK.DH (Yıldız Perakende Evrakı - Dahiliye Nezareti Maruzatı)
· Kutu No: 2
· Gömlek No: 47
· Belge No / Sıra: Y.PRK.DH.00002.00047.001
