Türkiye'de milyonlarca stajyer ve çırağın, çıraklık dönemindeki sigorta kayıtlarının emeklilik hesabında uzun vadeli sigorta başlangıcı olarak kabul edilmesi yönündeki hak arayışları sürerken, Yargıtaydan adli süreçlere yön verecek emsal niteliğinde bir karar geldi. Gazeteci Ahmet Kıvanç’ın köşesinde ele aldığı karara göre, yüksek mahkeme "çıraklık sigortası kesin olarak emeklilikte dikkate alınamaz" yaklaşımını esnetti. Yargıtay, çırağın iş yerinde mesleki eğitimden ziyade bilfiil üretime katılması ve eğitimin arka planda kalması durumunda, bu sürenin uzun vadeli sigortalı hizmet olarak tespit edilebileceğine hükmetti.
İş Mahkemesi Tanık İfadeleriyle Talebi Kabul Etti
Söz konusu hukuki süreç, 1987-1989 yılları arasında henüz 16 yaşındayken Makine Kimya Endüstrisinde (MKE) çırak olarak çalışan bir vatandaşın açtığı hizmet tespiti davasıyla başladı. Davacı, bu dönemdeki çalışmalarının kısa vadeli kollar yerine, uzun vadeli yasal sigorta kollarına tabi zorunlu sigortalılık statüsünde değerlendirilmesi gerektiğini savunarak iş mahkemesine başvurdu. Yerel iş mahkemesi, o dönem aynı iş yerinde görev yapan diğer işçileri tanık sıfatıyla dinledi. Mahkeme, tanık beyanları doğrultusunda davacının meslek öğrenmekten ziyade doğrudan üretime yönelik çalıştırıldığını saptayarak davayı kabul etti. Bölge adliye mahkemesi (istinaf) de bu kararı hukuka uygun buldu.
Karar Yargıtay'a Taşındı: Çalışma İlişkisinin Niteliği Esas Alınacak
Davalı idarenin itirazı üzerine dosya Yargıtay önüne geldi. Yargıtay davanın temyiz incelemesinde, bir kişinin çırak olup olmadığına karar verilirken kağıt üzerindeki sözleşmeden ziyade fiilî çalışma ilişkisinin özüne bakılması gerektiğinin altını çizdi. Yüksek mahkeme karar gerekçesinde şu teknik ayrımlara dikkat çekti:
-
Çıraklık sözleşmelerinde yasal ve hukuki esas amaç, "çalışma olgusu ve iş gücü üretimi" değil, kişiye "bir meslek ve sanatın öğretilmesi" esasıdır.
-
Eğer bir çırak, iş yerindeki üretim faaliyetlerine diğer işçiler gibi bilfiil katılıyor, mesleki ve sanatsal eğitim boyutu ikinci planda tutuluyorsa, orada hukuki anlamda bir çıraklık ilişkisinden bahsedilemez.
"Kesinlikle Dikkate Alınamaz" Denilmedi, Kapı Aralık Bırakıldı
Yargıtay tarafından verilen bu emsal kararın en çarpıcı yönü, çıraklık dönemlerinin emeklilik başlangıcı sayılabilmesi için açık bir kapı bırakmış olmasıdır. Kararda, genel algının aksine “çıraklık sigortası kesinlikle emeklilikte dikkate alınamaz” şeklinde kestirip atan bir hüküm kurulmadı. Eğer iş yerindeki çalışma pratiğinde eğitim geri planda kalıp üretim ön plana çıkmışsa, yapılan işin işçilik (hizmet akdi) sayılacağı öngörüldü. Ancak yüksek mahkeme, bu durumun ve iddiaların tüm yönleriyle etraflıca araştırılması, somut delillerle mahkemeye sunulması gerektiği uyarısında bulunarak davanın bu doğrultuda incelenmesini istedi.
