Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, yüksek sıcaklıklar ile dehidrasyonun beyne giden kan akışını azaltarak zihinsel performansı düşürdüğünü açıkladı.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesinden Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, aşırı sıcak havaların beyne giden kan akışını ve oksijen miktarını azaltarak dikkat, konsantrasyon ve karar verme gibi bilişsel süreçleri yavaşlattığını, ileri seviyelerde ise kalıcı nörolojik hasarlara zemin hazırlayabileceğini belirtti.
Sinir Sisteminin Kaynakları İkiye Bölünüyor
İnsan beyni, vücut ağırlığının sadece yüzde 2'sini oluşturmasına karşılık vücuttaki toplam enerjinin yaklaşık yüzde 20'sini tüketen hassas bir yapıya sahiptir. Yüksek sıcaklık değerlerine maruz kalındığında organizma, öncelikle vücut ısısını sabit tutmaya odaklanmaktadır. Bu süreçte cilt damarları genişlemekte, terleme artmakta ve dolaşım sistemi yeniden planlanmaktadır. Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp, beynin sıcak ortamlarda hem bilişsel görevleri yerine getirmeye hem de vücut ısısını dengelemeye çalıştığını ifade etmektedir. Sinir sisteminin kaynaklarının iki farklı göreve bölünmesi ise bireylerin zihinsel performansını düşürmekte, hata payını artırmakta ve işlem hızını yavaşlatmaktadır.
Susuzluk ve Nörotransmitter Sistemindeki Değişimler
Yaklaşık yüzde 75'i sudan oluşan beynin ve sinir hücrelerinin sağlıklı çalışabilmesi için sıvı-elektrolit dengesinin korunması şarttır. Aşırı sıcaklara bağlı olarak vücutta sıvı kaybı (dehidrasyon) meydana geldiğinde kan hacmi düşmekte ve beynin beslenmesi zorlaşmaktadır. Bunun yanı sıra sodyum ve potasyum gibi elektrolit düzeylerinde yaşanan değişimler, hücrelerin elektriksel iletişimini doğrudan etkilemektedir. Sıcaklık artışı; serotonin ve dopamin gibi nörotransmitter sistemlerinin çalışma dengesini de bozarak kişide dalgınlık, unutkanlık, zihinsel yavaşlama, baş ağrısı ve reaksiyon sürelerinde uzama gibi geçici fonksiyonel bozukluklara yol açmaktadır. Hafif düzeydeki sıvı kayıpları bile bilişsel performansta ölçülebilir düşüşleri beraberinde getirmektedir.
Sıcak Çarpmasının Yarattığı Nörolojik Hasarlar
Vücut sıcaklığının aşırı yükselmesi durumunda, beyindeki koruyucu mekanizmalar yetersiz kalmaya başlamaktadır. Tıbbi açıdan acil müdahale gerektiren sıcak çarpması tablosunda kan-beyin bariyerinin bütünlüğü bozulabilmekte, sinir hücrelerinde metabolik stres ve yaygın inflamatuvar yanıt gelişebilmektedir. Hücresel proteinlerin zarar görmesi, oksidatif stresin artması ve bazı bölgelerde ödem oluşması gibi yapısal sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Bu durum klinik olarak hastada bilinç bulanıklığı, yönelim kaybı, konuşma bozukluğu, ani davranış değişiklikleri, nöbetler ve ağır tablolarda koma ile kendini göstermektedir. Tedavinin gecikmesi durumunda ise kalıcı nörolojik hasar riski oluşmaktadır.
Yüksek hava sıcaklıkları sadece fiziksel sağlığı değil, insan psikolojisini ve sinir sistemini de eş zamanlı olarak etkilemektedir. Sıcak havalarda sıkça gözlenen sinirlilik, gerginlik ve huzursuzluk hali, hem biyolojik hem de psikolojik faktörlerin birleşimiyle meydana gelmektedir. Sıcaklığın uyku kalitesini bozması ve fiziksel rahatsızlık hissini artırması stres toleransını düşürürken; dehidrasyon, yorgunluk ve nörotransmitter sistemindeki değişimler irritabiliteyi yani tahammülsüzlüğü tetiklemektedir. Bu durumdan özellikle yaşlılar, çocuklar, kronik rahatsızlığı bulunanlar ve yoğun zihinsel güç gerektiren işlerde çalışanlar daha fazla etkilenmektedir.
Beyin fonksiyonlarının sağlıklı bir şekilde sürdürülebilmesi için vücudun sıvı ve sıcaklık dengesinin korunması en kritik unsurdur. Sıcak havaların olumsuz etkilerinden korunmak adına gün boyunca susama hissi oluşmasını beklemeden düzenli sıvı tüketilmesi, özellikle öğle saatlerinde doğrudan güneş ışığına maruz kalınmaması ve kapalı alanların yeterince havalandırılması gerekmektedir. Klinik Psikolog Zeynep Betül Alp; düzenli ve kaliteli uykunun ihmal edilmemesi, yoğun fiziksel aktivitelerin günün daha serin saatlerine planlanması ve terlemeyle kaybedilen sıvı ile elektrolitlerin dengeli bir şekilde yerine konması gerektiğini vurgulamaktadır. Alınacak bu basit önlemler, bilişsel performansın korunmasına ve nörolojik risklerin azaltılmasına önemli katkı sağlamaktadır.
