Eskişehir il sınırları içinde Selçuklu'dan Osmanlı'ya, 13. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan yaklaşık sekiz asırlık bir cami ve külliye mirası bulunmaktadır. Bu mirasın zirvesinde 2023 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Sivrihisar Ulu Camii ile Anadolu Selçuklu ve Osmanlı katmanlarını bünyesinde barındıran Seyyid Battal Gazi Külliyesi yer almaktadır. Odunpazarı'nın simgesi Kurşunlu Külliyesi, Osmanlı'nın kuruluşuna tanıklık eden Karacaşehir Camii ve ilçelerdeki Selçuklu eserleriyle birlikte Eskişehir, inanç turizmi ve mimari tarih açısından Türkiye'nin en değerli destinasyonlarından biri konumundadır.
Bir şehrin mimari belleği en güçlü biçimde dini yapılarında saklıdır. Camiler ve külliyeler; yalnızca ibadet mekânları değil, aynı zamanda döneminin eğitim kurumlarını, aşevlerini, kervansaraylarını ve türbelerini bir arada barındıran kapsamlı sosyal komplekslerdir. Bu yönüyle her külliye, inşa edildiği çağın toplumsal yapısını, ekonomik düzenini ve estetik anlayışını yansıtan birer tarih belgesidir.
Eskişehir'in tarihi cami ve külliye mirası, Türkiye genelinde bile dikkat çekici bir çeşitlilik ve derinlik sunmaktadır. İl sınırları içinde Anadolu Selçuklu döneminden kalma UNESCO tescilli bir eser, Osmanlı'nın kuruluş dönemiyle özdeşleşmiş bir mescit ve Türkiye'nin en kapsamlı külliyelerinden biri bir arada bulunmaktadır. Bu rehber; her yapının tarihsel bağlamını, mimari özelliklerini ve günümüzdeki durumunu kaynaklara dayalı olarak kapsamlı biçimde aktarmaktadır.
Sivrihisar Ulu Camii: Anadolu'nun En Büyük Ahşap Direkli Camii
Eskişehir'in tarihi cami mirasının şüphesiz en önemli halkası, 2023 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Sivrihisar Ulu Camii'dir. Sivrihisar Ulu Camii, Anadolu'nun ahşap direkli en büyük camisi olma özelliğini taşımaktadır.
Tarihçe: Üç Dönemin Eseri
Caminin bilinen en eski kitabesi 1231–1232 yıllarına tarihlenmektedir. İlk yapım banisi, Sivrihisarlı kadı Leşker Emir Celaleddin Ali Bey'dir. 1274 yılında, Mevlâna Celaleddin Rumi'nin müritlerinden ve III. Gıyaseddin Keyhüsrev'in naiplerinden Emineddin Mikail tarafından kapsamlı bir onarım ve düzenleme çalışması gerçekleştirilmiş; cami bugünkü plan ve görünümüne kavuşmuştur. 1440 yılında ise İstanbul'un ilk kadısı Hızır Bey tarafından minaresi inşa ettirilerek yapı mimari açıdan tamamlanmıştır.
Mimari Özellikler: 67 Ahşap Direk
1485 m²'lik bir alana kurulu olan cami, aynı anda 2.500 kişinin ibadet edebileceği kapasitesiyle Selçuklu mimarisindeki Ulu Cami plan tipinin nadide örneklerinden biridir. Çatısını 67 adet ahşap direk taşımaktadır. Bu direklerin 19 tanesinin üzerinde işlemeli mermer sütun başlığı vardır. Direklerin altı tanesinin üst bölümleri rozet, palmet, geometrik ve bitkisel motiflerle bezenmiştir.
Yapının minberi de başlı başına bir sanat eseridir. El işçiliği Horasanlı İbn-i Mehmet tarafından, çivi kullanılmadan geçme (kündekârı) yöntemiyle yapılmış olan minber ceviz ağacındandır; ileri doğru fırlamış geometrik bölümler içinde Rumi ve palmetlerle ince işlenmiş dolgular ve ajurlu korkuluk şebekeleriyle Selçuklu ağaç işçiliğinin kıymetli eserlerindendir.
Yapının mühendislik zekâsı da dikkat çekmektedir. Caminin tabanı 1,5 metre boşluk bırakılarak yapılmıştır; alttan oluşan hava akımıyla halılara güve gelmesi önlenmiş, çatısında ise sineklerden koruma amacıyla deve kuşu yumurtaları yerleştirilmiştir.
UNESCO Tescili
Sivrihisar Belediyesi'nin uzun soluklu çalışmaları, bilimsel raporlamaları ve koruma odaklı yaklaşımı neticesinde Sivrihisar Ulu Camii, 2023 yılı itibarıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir.
Adres: Kubbeli Mahallesi, Şadırvan Meydanı No:17, Sivrihisar/Eskişehir
Ziyaret: Her gün açık; aktif ibadet mekânıdır, ziyaret saatlerine dikkat edilmesi önerilir.
Giriş ücreti: Ücretsiz
Şehir merkezine uzaklık: ~90 km
Seyyid Battal Gazi Külliyesi: Üç Uygarlığın Buluşma Noktası
Eskişehir'in Seyitgazi ilçesinde, Üçler Tepesi'nin doğuya bakan yamacında konumlanan Seyyid Battal Gazi Külliyesi; Selçuklu, Osmanlı ve Bektaşi kültürünü aynı çatı altında buluşturan Anadolu'nun en özgün tarihi komplekslerinden biridir.
Efsane ve Tarihsel Köken
Rivayete göre Emevî kumandanı Seyyid Battal Gazi 8. yüzyılda bu mevkide şehit düşmüş; Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in eşi Ümmühan Hatun buraya onun için 13. yüzyılın başlarında bir türbe, cami ve medrese yaptırmış; kendisi de daha sonra bu medresenin eyvanı durumundaki türbesine gömülmüştür.
Külliyenin merkezinde Battal Gazi'nin türbesi ve cami yer almaktadır. Battal Gazi'nin sandukası tam 8,5 metre uzunluğundadır; yanı başında Battal Gazi'nin dillere destan aşkı kral kızı Elenora'nın sandukası da bulunmaktadır.
Külliyenin Yapıları
Külliyede Seyyid Battal Gazi Türbesi, cami, iki çilehâne, türbedar odası, Mihaloğulları Türbesi, Ümmühan Hatun Medresesi ve Türbesi, Kadıncık Ana, Kesikbaşlar ve Çoban Baba türbeleri, Bektaşi Dergâhı, aşevi, fırın ve medrese odaları duvarlarla çevrili açık bir avlunun güney, doğu ve kuzey yönlerinde yer almaktadır.
Adres: Derebenek Mahallesi, Üçler Tepesi, Seyitgazi/Eskişehir
Ziyaret saatleri: 08.00–18.00 (mevsime göre değişebilir)
Giriş ücreti: Ücretsiz
Şehir merkezine uzaklık: ~49 km
Kurşunlu Külliyesi: Odunpazarı'nın 16. Yüzyıl Kalbi
Odunpazarı ilçesinde, Tarihi Odunpazarı Evleri'nin hemen yanında yer alan Kurşunlu Camii ve Külliyesi, 16. yüzyıldan günümüze uzanan mimarisi ve işlevleriyle kentin en önemli kültürel mirası niteliği taşımaktadır.
İnşaat Tarihi ve Mimarı
Osmanlı Devleti vezirlerinden Çoban Mustafa Paşa tarafından 1517 yılında yaptırılan külliye, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'nde bulunan vakıf kayıtlarına göre Büyük Kervansaray hariç olmak üzere 1517–1525 yılları arasında inşa edildi ve 1525'te tamamlandı. Külliyenin mimarının, Mimar Sinan'dan önce mimarbaşılık yapan ve klasik Osmanlı mimarlığının bilinen ilk mimarbaşı olan Acem Ali (Alaeddin Ali Bey) olduğu tahmin edilmektedir.
Külliyenin Yapıları ve Camii
Külliye; cami, şadırvan, zaviye (medrese), talimhane, harem, imaret, Mevlevi şeyhlerine ait türbe ve iki kervansaraydan oluşmaktadır.
Kubbesinin kurşunla kaplı olması nedeniyle Kurşunlu Camii adını alan yapı, kalem işi süslemeleriyle dikkat çekmektedir. Kare planlı, tek kubbeli cami; beş bölümlü son cemaat yeri, sivri kemerleri ve mukarnaslı sütun başlıklarıyla klasik dönem Osmanlı mimarisinin özelliklerini yansıtmaktadır.
Tuhfetü'l-Mi'mârîn'de Mimar Sinan'ın Eskişehir'de bir kervansaray yaptığı kayıtlıdır; Mimar Sinan'ın eserlerine ait listelerde bu külliyeden yalnızca kervansarayın ismi geçmektedir.
Günümüzdeki İşlevi
Külliye içerisindeki kervansaraylardan biri günümüzde nikâh salonu olarak hizmet vermekte; aynı alanda Sıcak Cam Üfleme Atölyesi ve Cam Sanatları Merkezi bulunmakta ve Uluslararası Odunpazarı Cam Festivali başta olmak üzere birçok kültürel etkinliğe ev sahipliği yapmaktadır. Külliyenin sıbyan mektebi bölümü 2010 yılından bu yana kütüphane, medrese bölümü ise Lületaşı Müzesi olarak hizmet vermektedir.
Adres: Arifiye Mah. İki Eylül Cad. No:66, Odunpazarı/Eskişehir
Cami ziyareti: Her gün açık
Külliye alanı: Her gün 08.00–22.00
Giriş ücreti: Ücretsiz
Şehir merkezine uzaklık: Merkez
Karacaşehir Camii: Osmanlı'nın İlk Hutbesinin Okunduğu Yer
Osman Bey adına ilk fetvanın okunduğu, 1299 yılında inşa edilmiş tarihi Karacaşehir Camii, Osmanlı'nın ilk dönem mimarisini yansıtmaktadır.
Bu mescit; Osmanlı tarihinde Karacahisar'ın fethinin ardından, yani Osmanlı Devleti'nin kuruluş sürecinin doğrudan sembolü olan ilk hutbenin ve ilk sikkenin mekânıyla özdeşleşmektedir. Tarihsel önemi, mimari büyüklüğünün çok ötesindedir.
Adres: Karacaşehir Köyü, Odunpazarı/Eskişehir
Şehir merkezine uzaklık: ~32 km
