Cari açık ekonominin en çok konuşulan kavramlarından biridir. Ancak çoğu zaman tartışmalar sadece açığın büyüklüğü üzerinden yapılır. Oysa önemli olan yalnızca cari açığın kaç milyar dolar olduğu değil, bu açığın hangi kalemlerden kaynaklandığı ve hangi ekonomik davranışların sonucu olarak ortaya çıktığıdır. Çünkü aynı büyüklükteki iki cari açık, ekonomiye çok farklı etkiler yapabilir. Birinin nedeni üretim yatırımları olabilirken, diğerinin nedeni aşırı tüketim ve ithalata bağımlılık olabilir.
Bir ülkenin cari açığı, dış dünyayla yaptığı mal ve hizmet alışverişinin sonucunda ortaya çıkar. Basit bir ifadeyle ülke dışarıdan satın aldıklarını, dışarıya sattıklarından daha fazla hale getirdiğinde cari açık oluşur.
Ancak bu noktada önemli bir soru ortaya çıkar:
“Bu açık neden oluşuyor?”
İşte ekonomistler için asıl kritik konu budur.
Eğer cari açık yeni fabrikalar kurmak, üretim kapasitesini artırmak, teknoloji yatırımları yapmak veya gelecekte ihracat sağlayacak yatırımlar için oluşuyorsa, bu durum belli ölçüde kabul edilebilir görülebilir. Çünkü bugün verilen açık, yarının üretim gücüne dönüşebilir.
Fakat cari açık büyük ölçüde tüketim amaçlı ithalattan kaynaklanıyorsa tablo değişir. Çünkü bu durumda ekonomi üretmeden tüketmekte, kazanmadığı dövizi harcamaktadır.
Bu nedenle cari açığın miktarından önce yapısına bakmak gerekir.
ENERJİ İTHALATI EN BÜYÜK NEDENLERDEN BİRİ
Türkiye gibi enerji açısından dışa bağımlı ülkelerde cari açığın önemli kısmı enerji ithalatından kaynaklanır.
Petrol, doğal gaz ve çeşitli enerji ürünleri her yıl milyarlarca dolarlık ithalat gerektirir. Küresel enerji fiyatları yükseldiğinde cari açık da büyür.
Vatandaşın kullandığı elektrikten sanayideki üretime kadar hemen her alanda enerji tüketimi vardır. Ülke kendi enerji ihtiyacının büyük bölümünü dışarıdan karşılıyorsa, döviz çıkışı kaçınılmaz hale gelir.
Bu nedenle enerji bağımlılığı yalnızca enerji meselesi değil, aynı zamanda cari açık meselesidir.
Yerli enerji kaynaklarının geliştirilmesi, yenilenebilir enerji yatırımları ve enerji verimliliğinin artırılması cari açığın azaltılmasında büyük önem taşır.
ÜRETİMİN İTHAL GİRDİYE BAĞIMLILIĞI
Cari açığın bir başka önemli nedeni üretimde kullanılan ithal ara mallardır.
Birçok sanayi kuruluşu üretim yaparken yurt dışından ham madde, yarı mamul veya çeşitli parçalar satın almak zorunda kalmaktadır.
Bu durum ilginç bir tablo yaratır.
Fabrika üretim yapar.
İhracat gerçekleştirir.
Ekonomi büyür.
Ancak üretim için gerekli girdilerin önemli kısmı ithal edildiği için döviz çıkışı da artar.
Yani bazen ihracat arttığı halde cari açık beklenen ölçüde düşmeyebilir.
Çünkü üretimin arkasındaki tedarik zincirinde yüksek ithalat bağımlılığı vardır.
Ekonomide sıkça kullanılan “ithalata bağımlı büyüme” ifadesi tam da bu durumu anlatır.
TÜKETİM ALIŞKANLIKLARININ ETKİSİ
Cari açığın oluşmasında toplumun tüketim davranışları da önemli rol oynar.
Özellikle gelirlerin arttığı dönemlerde ithal ürünlere yönelik talep yükselebilir.
Yurt dışından gelen elektronik ürünler, lüks tüketim malları, otomobiller ve çeşitli dayanıklı tüketim ürünleri döviz talebini artırır.
Kredi kullanımının hızlı büyüdüğü dönemlerde de benzer bir tablo ortaya çıkabilir.
Vatandaş daha fazla harcama yapar.
Şirketler daha fazla satış gerçekleştirir.
Ancak bu satışların önemli bölümü ithal ürünlerden oluşuyorsa cari açık büyümeye başlar.
Bu nedenle tüketim eğilimleri ile cari açık arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır.
TURİZM VE HİZMET GELİRLERİ NEDEN ÖNEMLİ?
Cari açığı değerlendirirken yalnızca ithalata bakmak yeterli değildir.
Ülkenin döviz kazandıran faaliyetleri de büyük önem taşır.
Turizm gelirleri bunun en önemli örneklerinden biridir.
Yabancı turistlerin yaptığı harcamalar ülkeye döviz kazandırır.
Benzer şekilde taşımacılık, lojistik, yazılım hizmetleri, sağlık turizmi ve eğitim hizmetleri de döviz girişine katkı sağlar.
Bu nedenle bazı yıllarda yüksek enerji faturalarına rağmen turizm gelirleri cari açığın büyümesini sınırlandırabilir.
Kısacası mesele sadece ne kadar döviz harcandığı değil ne kadar döviz kazanıldığıdır.
TASARRUF ALIŞKANLIKLARI DA BELİRLEYİCİ
Ekonomide cari açık ile tasarruf oranları arasında da güçlü bir bağ vardır.
Bir ülkede insanlar, şirketler ve kamu kesimi yeterince tasarruf etmiyorsa yatırımların finansmanı için dış kaynak ihtiyacı ortaya çıkar.
Bu durumda ülke dışarıdan borçlanır veya yabancı sermaye girişine ihtiyaç duyar.
Tasarrufların düşük olduğu ekonomilerde cari açık sorunu daha sık görülür.
Bu nedenle sadece üretimi artırmak değil, tasarruf kültürünü güçlendirmek de önemlidir.
Uzun vadeli ekonomik istikrarın temel taşlarından biri güçlü iç tasarruf yapısıdır.
SAYILARDAN DAHA ÖNEMLİ OLAN HİKÂYE
Ekonomide bazı rakamlar ilk bakışta korkutucu görünebilir. Ancak rakamın arkasındaki nedenler incelendiğinde farklı sonuçlara ulaşılabilir.
Örneğin 30 milyar dolarlık bir cari açık, yüksek teknoloji yatırımlarından kaynaklanıyorsa gelecekte ihracat artışına dönüşebilir.
Buna karşılık aynı büyüklükteki bir açık, tamamen tüketim harcamalarından ve ithal ürün talebinden kaynaklanıyorsa ekonominin kırılganlığını artırabilir.
Bu yüzden ekonomiyi değerlendirirken sadece sonuca değil, sonucun nedenlerine de bakmak gerekir.
SONUÇ
Cari açık meselesi yalnızca bir rakam tartışması değildir. Asıl önemli olan, açığın hangi kalemlerden kaynaklandığı ve toplumun hangi ekonomik davranışları sonucunda ortaya çıktığıdır. Enerji bağımlılığı, ithal girdiye dayalı üretim, tüketim alışkanlıkları, tasarruf oranları ve döviz kazandıran faaliyetlerin gücü cari açığın kaderini belirleyen temel unsurlardır.
Ekonomik başarı sadece cari açığı azaltmakla ölçülmez. Önemli olan, üretimi güçlendiren, enerji bağımlılığını azaltan, yüksek katma değer yaratan ve sürdürülebilir büyümeyi destekleyen bir ekonomik yapı kurabilmektir. Çünkü sağlıklı bir ekonomi, yalnızca daha az açık veren değil; aynı zamanda açığın nedenlerini doğru yöneten ekonomidir.
