Eskişehir, 2019 yılında yürürlüğe giren AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası'na göre ikinci derece deprem riski taşıyan iller arasında yer almaktadır. Şehrin ortasından geçen Eskişehir Fay Zonu (EFZ), 80-100 kilometre kuzeyinde seyreden Kuzey Anadolu Fayı'nın olası etkileri ve Porsuk Çayı kıyısındaki zayıf alüvyal zeminin sıvılaşma riski, ilin başlıca sismik tehlike unsurlarını oluşturmaktadır. AFAD Eskişehir İl Müdürlüğü, ilde vatandaşların toplanabileceği 222 resmi toplanma alanı belirlendiğini açıklamaktadır. Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP) ise deprem, sel, heyelan, orman yangını, salgın hastalık ve endüstriyel kaza olmak üzere 6 afet türü kapsamında hazırlanmıştır. Bu makale; AFAD, MTA ve Eskişehir Valiliği resmi kaynaklarına dayanarak şehrin deprem riskini tüm boyutlarıyla ele almaktadır
"Eskişehir Güvenli" Algısı ve Gerçekler
Eskişehir'de uzun yıllar boyunca yaygın bir kanı hâkimdi: şehir deprem açısından görece güvenliydi. Bu kanının temelinde, 1996 tarihli eski deprem haritasının şehir merkezini üçüncü derece deprem bölgesi olarak işaretlemesi yatmaktaydı. Üçüncü derece; İzmir, Kocaeli veya Hatay gibi birinci derece riskli illerle kıyaslandığında rahatlatıcı görünmekteydi.
Ancak 2018 yılında AFAD, yeni Türkiye Deprem Tehlike Haritası'nı yayımladı. Yeni harita, Eskişehir deprem riski dağılımının aynı olmadığını ortaya koyuyor. İkinci derece deprem riski taşıyan iller arasında Eskişehir de yer alıyor.
Bu değişim yalnızca bir sayı güncellemesi değildir. Şehrin fay yapısı, zemin özellikleri ve mevcut yapı stoğu bir arada değerlendirildiğinde, Eskişehir'in deprem riskini ciddiye almayı gerektiren somut gerekçeler ortaya çıkmaktadır. Bu makale o gerekçeleri; panikletmeden, küçümsemeden ve resmi kaynaklara dayanarak aktarmaktadır.
Eskişehir'in Sismik Konumu: Üç Tehdit Kaynağı
1. Eskişehir Fay Zonu (EFZ): Şehrin Ortasındaki Risk
Eskişehir'deki deprem riskinin en belirgin ve en tehditkar unsuru, şehrin ortasından geçerek doğrudan güneyine uzanan Eskişehir Fay Zonu (EFZ)'dur. Bu fay, KAF ya da DAF gibi bir levha sınırı oluşturmaz. Aksine, levha içinde (intra-plate) aktif bir fay sistemi olarak işlev görür ve ciddi bir risk olarak ele alınmalıdır.
Eskişehir ve çevresinde yer alan aktif fay hatlarını gösteren harita, bölgedeki deprem riskine dair önemli bilgiler sunuyor. Türkiye'nin aktif deprem kuşaklarından biri olan Eskişehir Fay Zonu, şehir merkezi ve çevre ilçeler için olası bir tehdit durumunda. Özellikle İnönü ilçesinin altından geçen fay hattının bir kısmı, kent merkezinin biraz dışında yer alan yerleşim bölgesinde bulunuyor.
Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) tarafından kuzeyden, Ege Genişleme Rejimi'nden batıdan ve Afrika Levhası'ndan güneyden gelen sıkıştırıcı kuvvetlerin çarpıştığı bir bölgedir. Bu yüzden Eskişehir, Konya ya da Ankara gibi jeolojik açıdan "masif" (stabil) kabul edilen alanların aksine, levha içi gerilmelerin ve fayların yoğunlukla görüldüğü bir konumdadır.
2. Kuzey Anadolu Fayı (KAF): Dolaylı Ama Güçlü Tehdit
Eskişehir deprem riski için ikinci büyük tehdit, dolaylı bir kaynak olsa da son derece güçlü bir etkendir: Kuzey Anadolu Fayı (KAF). KAF'ın güney kolu, şehrin yaklaşık 80-100 km kuzeyinde, Bilecik-Bursa sınırları civarında uzanır. Bu fayda 7.0 büyüklüğünü aşan bir deprem olursa, Eskişehir şiddetli bir sarsıntı yaşar.
KAF tehlikesinin en somut örneği 1999 Gölcük Depremi'dir. Depremin merkezi Kocaeli olsa da Eskişehir'e 120 km mesafedeydi. 7.6 büyüklüğündeki bu sarsıntıyı Eskişehir'de çok şiddetli hissettik. Nitekim deprem zayıf zemindeki binaları tamamen yıktı.
Olası bir Büyük İstanbul Depremi senaryosunda Eskişehir de bu tabloya dahil olacaktır. Hazırlanan İstanbul tahliye planında depremzedeler ilk etapta Balıkesir, Eskişehir, Ankara, Manisa, İzmir, Afyonkarahisar, Konya, Antalya, Denizli, Samsun ve Kayseri'ye tahliye edilmek üzere planlanmaktadır. Bu; Eskişehir'in büyük bir İstanbul depreminde hem etkilenen hem de tahliye merkezi rolü üstlenebileceği anlamına gelmektedir.
3. Zemin Riski: Sıvılaşma Tehlikesi
Eskişehir'in üçüncü ve çoğu zaman en az konuşulan riski, zemin yapısından kaynaklanmaktadır.
Porsuk Çayı'nın kenarına yakın bölgelerde yeraltı suyu seviyesinin oldukça yüksek olması bu sorunu tetikliyor. Şiddetli bir sarsıntı gerçekleştiğinde, suyla doymuş, incecik kumlu toprak aniden taşıma gücünü yitirir. Neredeyse bir sıvı gibi akmaya başlar. Sonuç olarak, binalar ya zemine gömülür ya da yan yatarak devrilir.
AFAD tarafından hazırlanan Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı, bölgedeki deprem riskleri ve zemin tehlikelerine dair önemli bilgiler içeriyor. Mahalle mahalle yapılan değerlendirmeler, Eskişehir'in genel olarak zemin açısından riskli bir yapıya sahip olduğunu ortaya koyuyor. Özellikle ova üzerine kurulu şehrin zemini sağlam mahallelerinin yok denecek kadar az olduğu ifade ediliyor. Özellikle Porsuk Çayı kenarındaki yapıların sıvılaşma tehlikesi nedeniyle ciddi risk oluşturduğu ifade ediliyor.
AFAD Deprem Tehlike Haritası: Eskişehir'in Resmi Risk Derecesi
Türkiye Deprem Tehlike Haritası yenilenerek, 18 Mart 2018 tarihli Resmi Gazete'de yayınlanmış, 1 Ocak 2019 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
İkinci derece deprem riski taşıyan iller arasında Zonguldak, Tekirdağ, Afyon, Samsun, Antalya, Erzurum, Kars, Ardahan, Batman, Iğdır, Elazığ, Diyarbakır, Adana, Eskişehir, Malatya, Kütahya, Çankırı, Uşak, Ağrı ve Çorum yer almaktadır.
1996 haritasında dördüncü bölge olarak sınıflandırılan Sivrihisar gibi alanların da riski yükselmiş durumda. Bu durum; yeni haritanın Eskişehir il sınırları içinde farklı bölgelerin farklı risk derecelerine sahip olduğunu ortaya koyduğunu göstermektedir.
AFAD'ın interaktif Türkiye Deprem Tehlike Haritası, adres bazlı sorgulama imkânı sunmaktadır. Her vatandaş, kendi adresini deprem.afad.gov.tr üzerinden sorgulayarak bulunduğu noktanın risk düzeyini öğrenebilir. MTA'nın diri fay haritası da mta.gov.tr üzerinden erişilebilmekte; e-Devlet sistemi üzerinden de "Deprem Haritası Sorgulama" hizmetinden yararlanılabilmektedir.
Yapı Stoğu Riski: 1999 Öncesi Binalar
Eskişehir'deki yapıların büyük bir kısmı 1999 depreminden önce inşa edilmiştir. Bu eski binaların birçoğunda mühendislik eksiklikleri sıkça rastlanıyor; eski binalarda kullanılan beton, C10-C15 gibi düşük dayanım sınıflarına sahiptir.
Eskişehir'deki bu riskli mahalleler için belediyeler, Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü ile vatandaşların acilen harekete geçmesi gerekmektedir. Öncelikli olarak mevcut binaların depreme dayanıklı olup olmadığının tespiti yapılmalı ve gerekli güçlendirme çalışmaları bir an önce başlatılmalıdır.
Bu bağlamda AFAD'ın 2025 yılında duyurduğu ulusal ölçekli önlem önem taşımaktadır. AFAD Deprem Bilim Kurulu tarafından alınan karar kapsamında tüm betonarme binalarda perde duvar uygulaması zorunlu hale getiriliyor.
Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP)
İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP), ilin afetselliğini ve afetlerin olası etkilerini ortaya koyan ve bu etkileri en aza indirebilmek için afetler olmadan yapılacak çalışmaları eylemler biçiminde gösteren, sorumluları tanımlayan bir plandır. İRAP Modül-1 çalışmalarında ilimizin önemli afet ve acil durum risklerinin belirlenmesi aşamalarında Deprem, Meteorolojik ve İklim Değişikliği (Sel/su baskını, kuraklık) Kaynaklı Afetler, Kütle Hareketleri (Kaya düşmesi, Heyelan, Obruk), Yangınlar (Yangın/Orman Yangını), Salgın Hastalıklar ve Endüstriyel Kazalar olmak üzere 6 afet türü belirlenmiştir.
İlimizdeki afet risklerini tanımlamaya ve riskleri azaltmaya yönelik hedef, strateji ve eylemleri belirleyen Eskişehir İl Afet Risk Azaltma Planı tanıtım toplantısı Vali Erol Ayyıldız'ın katılımıyla yapıldı. Düzenlenen toplantıya Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Rektörü, Eskişehir Teknik Üniversitesi Rektörü, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreteri ve İl AFAD Müdürü Recep Bayar katıldı.
İRAP'ın hazırlık sürecinde ESTÜ ev sahipliğinde çalıştaylar düzenlenmiştir. Meteorolojik ve İklim Değişikliği Kaynaklı Afetler Çalıştayı 22-23 Mart 2021 tarihlerinde, Deprem Çalıştayı ise 24-25 Mart 2021 tarihlerinde gerçekleştirilmiştir.
İRAP belgesi T.C. Eskişehir Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'nün resmi sitesinden kamuoyuna açık biçimde erişilebilmektedir.
222 Toplanma Alanı: Afet Sonrası Nereye Gidilmeli?
İlimizde vatandaşlarımızın herhangi bir afet sonrasında toplanılmasına uygun güvenli 222 toplanma alanı vardır. Toplanma Alanları, afet sonrası paniğin önlenmesi ve sağlıklı bilgi alışverişi için, halkın güvenle toplanabileceği alanlardır.
Bu toplanma alanlarının güncel listesine ve her mahalleye en yakın toplanma alanı bilgisine AFAD Eskişehir İl Müdürlüğü'nün resmi sitesinden (eskisehir.afad.gov.tr) ulaşılabilmektedir.
Toplanma alanlarını önceden öğrenmek; deprem anında panik yerine yönlü hareket etmeyi sağlamaktadır. Aile üyeleri ile önceden bir buluşma noktası belirlemek, acil durumlarda iletişim koptuğunda hayat kurtarabilmektedir.
Ulusal Düzeyde Güncel Afet Hazırlık Adımları
AFAD'ın 2025 yılında açıkladığı ulusal afet hazırlık planı, Eskişehir'i de doğrudan ilgilendiren önemli düzenlemeler içermektedir.
Türkiye genelinde 485 diri fay hattının deprem üretme potansiyeli yeniden değerlendiriliyor. AFAD Deprem ve Risk Azaltma Genel Müdürü Orhan Tatar, "Türkiye Paleosismoloji Projesi kapsamında fayları yeniden gözden geçiriyoruz. 132 fayın incelemesini önceliklendirdik." dedi. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) de diri fay haritasının güncellenmesi için son aşamaya geldi.
AFAD, ülke genelindeki okullarda "Her Okula Bir Afet Farkındalık Eğitmeni" projesini başlattı. İlk etapta pilot illerde yürütülen uygulamayla, yaklaşık 70 bin okulda görev alacak eğitmenler yetiştirilecek.
Bu gelişmeler; Eskişehir Fay Zonu'nun da yeniden değerlendirilen faylar arasında yer alabileceğine işaret etmektedir. Güncel MTA diri fay haritası yayımlandığında Eskişehir için daha ayrıntılı risk verisine ulaşılabilecektir.
Vatandaşların Yapması Gerekenler
Resmi kaynakların önerdiği ve genel kabul gören hazırlık adımları şöyledir.
Evinizin riskini öğrenin: deprem.afad.gov.tr veya e-Devlet üzerinden "Deprem Haritası Sorgulama" hizmetini kullanarak adresinizin risk düzeyini kontrol edin. MTA'nın diri fay haritası üzerinden evinizin fay hatlarına yakınlığını inceleyin.
Binanızı değerlendirin: Binanız 1999 öncesi yapılmışsa yetkili bir yapı denetim firmasından deprem performans analizi talep edin. Kentsel dönüşüm kapsamında değerlendirme yapılmasını ilgili belediye birimine başvurarak talep edebilirsiniz.
Toplanma alanınızı öğrenin: AFAD Eskişehir İl Müdürlüğü'nün sitesinden (eskisehir.afad.gov.tr) size en yakın 222 toplanma alanından hangisinin olduğunu öğrenin; aile üyeleriyle paylaşın.
Deprem çantası hazırlayın: AFAD'ın önerdiği standart deprem çantası içeriği; su (kişi başı 3 günlük), enerji barı veya kuru gıda, ilk yardım malzemesi, el feneri, yedek pil, düdük, maske, kopyalanmış kimlik belgeleri ve nakit paradır.
"Çök-Kapan-Tutun" tekniğini öğrenin: AFAD'ın deprem anı için önerdiği evrensel protokol; yere çökmek, sağlam bir nesnenin altına kapanmak ve sarsıntı geçene kadar tutunmaktır.
AFAD İletişim Bilgileri
Eskişehir İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü
Adres: Orhangazi Mahallesi, Ömür Mevkii, Eskişehir
Tel: 0 222 324 12 19
Faks: 0 222 324 02 97
Web: eskisehir.afad.gov.tr
Acil: 122
Eskişehir, Türkiye'nin en yüksek deprem riskine sahip illeri arasında yer almamaktadır. Ancak günümüz biliminin Eskişehir'in sismik açıdan tamamen risksiz bir yer olmadığını net bir biçimde gösterdiğini işaret ettiği de göz ardı edilemez. İkinci derece deprem bölgesi statüsü, Eskişehir Fay Zonu'nun şehrin ortasından geçmesi, Porsuk kıyısındaki sıvılaşma riski ve 1999 öncesi yoğun yapı stoğu bir arada değerlendirildiğinde; hazırlıklı olmak hem bireysel hem de toplumsal sorumluluğun gereğidir.
AFAD'ın 222 toplanma alanı, İl Afet Risk Azaltma Planı ve güncel fay haritası sorgulama araçları; her Eskişehirli vatandaşın bilmesi ve kullanması gereken resmi kaynaklardır.
---
Kaynaklar
AFAD — Türkiye Deprem Tehlike Haritası (18 Mart 2018, RG; 1 Ocak 2019'da yürürlüğe giriş): afad.gov.tr
AFAD Eskişehir İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü — 222 Toplanma Alanı ve Son Depremler: eskisehir.afad.gov.tr
AFAD Eskişehir — İRAP (İl Afet Risk Azaltma Planı) Basın Duyurusu: eskisehir.afad.gov.tr
T.C. Eskişehir Valiliği — İl Afet Risk Azaltma Planı Tanıtım Toplantısı: eskisehir.gov.tr
T.C. Eskişehir Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü — Eskişehir İRAP: eskisehir.csb.gov.tr
MTA — Türkiye Diri Fay Haritası: mta.gov.tr
AFAD — Binalar İçin Yeni Karar: Tüm Betonarme Binalarda Perde Duvar Zorunluluğu (Ekim 2025): eskisehir.net
Hürriyet — Türkiye Deprem Risk Haritası: İl Bazlı Risk Dereceleri: hurriyet.com.tr
CNN Türk — AFAD 2025 Türkiye Fay Hattı Haritası: cnnturk.com
Beşoğlu İnşaat Blog — Eskişehir Deprem Riski: Porsuk Kıyısındaki Sismik Gerçekler (Kasım 2025): besoglu.com
Eskişehir.net — Eskişehir'de Diri Fay Hatları Hangi Mahallelerden Geçiyor (Aralık 2024): eskisehir.net
İstikbal Gazetesi — Eskişehir'de Depreme Dayanıksız Mahalleler (Aralık 2024): istikbalgazetesi.com
Ankara AFAD — Olası İstanbul Depremi Tahliye Planı: ankara.afad.gov.tr