Bu kentin asıl hikâyesi, yerin metrelerce altında, sabırla oluşan ve yine sabırla işlenen bir taşta saklı: lüle taşı.
Bilimsel adıyla sepiolit olarak bilinen bu taş, dünyada en kaliteli haliyle Eskişehir’de özellikle Alpu, Mihalıççık ve Sivrihisar çevresinde çıkarılıyor. Üstelik yüzeye yakın değil; çoğu zaman 50 ila 150 metre derinliğe inilen dar kuyularla ulaşılıyor. Yani lüle taşı, kolay elde edilen bir zenginlik değil. Ona ulaşmak da, onu gün yüzüne çıkarmak da ciddi bir emek istiyor.
Bu taşın hikâyesi yüzyıllar öncesine uzanıyor. Osmanlı döneminde lüle taşı, ince işçiliğe elverişli yapısıyla büyük bir ün kazanıyor ve zamanla Avrupa’ya kadar uzanan bir ticaretin parçası haline geliyor. Eskişehir’den çıkan ham taş, ustaların elinde şekillenip farklı coğrafyalara ulaşıyor. Hafifliği, gözenekli yapısı ve zamanla renk değiştiren yüzeyi, onu diğer taşlardan ayıran en önemli özellikler arasında.
Lüle taşını asıl özel kılan ise işlenme süreci. Topraktan çıkarıldığında oldukça yumuşak olan bu taş, ustaların elinde oyularak şekil verilebilir bir hale geliyor. Kurudukça sertleşiyor ve kalıcı formunu kazanıyor. Bu yüzden her bir ürün, makineden çıkan bir eşya değil; doğrudan insan emeğinin sonucu. İnce motifler, figürler, bazen geleneksel desenler.. Hepsi ustanın sabrını ve birikimini yansıtıyor.
Zamanla kullanım alanı da çeşitlenmiş. Tespihler, takılar, süs eşyaları ve koleksiyonluk parçalar, bu taşın farklı formlarda hayat bulduğunu gösteriyor. Bugün Eskişehir Lületaşı Müzesi gibi yerlerde bu sanatın en zarif örneklerini görmek mümkün.
Ancak her köklü zanaatta olduğu gibi burada da bir değişim yaşanıyor. Hızlı üretim alışkanlıkları ve değişen ilgi alanları, lüle taşına olan talebi azaltmış durumda. Bu işi yapan ustaların sayısı her geçen yıl biraz daha düşüyor. Çünkü bu iş sabır istiyor; uzun zaman, dikkat ve incelik gerektiriyor.
Yine de tamamen unutulmuş değil. Eskişehir’in bazı atölyelerinde hâlâ o eski usul devam ediyor. Ustalar taşı ellerine aldığında aslında sadece bir obje üretmiyor; bir geleneği sürdürmeye çalışıyorlar.
Belki de lüle taşının asıl değeri burada gizli. O sadece yer altından çıkarılan bir maden değil; bir şehrin hafızası.